Bilge Forum - Tarih Bilgileri

Osmanlı Padişahlarının Bilinmeyen Yönleri

Sun, 01 Feb 2026 02:56:29 +0100

Osmanlı Padişahlarının Bilinmeyen Yönleri

Osmanlı sultanları; kimi söylediği bir sözle, kimi fiziksel özellikleriyle, kimi ise yaptığı işlerle yaşadığı döneme damga vurmuştur. İşte Osmanlı padişahlarının bilinmeyen yönleri.

Tarihçi İbn-i Kemal, Osman Bey’in gençliğinde “yiğitler arasına girdiğini” ve “vurmada tutmada ve durmada ve oturmada herkesi kendine uydurduğunu” belirtir ve kardeşlerden en küçüğü olmakla beraber “şimşir (kılıç) ve tedbirle cümlesinden evvel olduğunu” bildirir.

***

100 kadar kaleye hâkim olan Orhan Gazi, zamanının çoğunu bu kaleleri dolaşarak geçirirdi. Bir seyyahın dediğine göre hiçbir şehirde bir aydan fazla durmazdı.

***

Yıldırım Bayezit ise gerçek bir silahşördü. Silah kullanmakta ve ata binmekte mahir idi.

***

Çelebi Mehmet avcılığa meraklıydı. Nitekim Edirne’de bir av partisi sırasında yaban domuzu kovalarken attan düşüp vefat etmişti.

***

Musiki ve şiirden ayrı bir zevk alan 2. Murat, bu nedenle sanatçılara ayrı bir önem vermişti.

***

Fatih Sultan Mehmet’in en büyük tutkusu haritacılıktı. Yemeklerini ise yalnız yemeyi severdi. Bir başına yemeyi seven padişahımız, bu âdeti saraya ilk getiren kişi olarak da bilinir.

***

2. Bayezit gerçek bir bestekârdı. Kaynaklarda beste yaptığından bahsedilen ilk padişahtır.

***

Geceleri yalnızca 3-4 saat uyuyan Yavuz Sultan Selim, diğer zamanında ise bol bol okuyup yazardı. Aynı zamanda tutkulu bir koleksiyoner olan Yavuz Sultan Selim’in kutsal emanetler koleksiyonu vardı. Topkapı Sarayı’ndaki çini koleksiyonunun çok önemli bir kısmının da padişaha ait olduğu söyleniyor.

**

Çağının en şık giyinenlerinden olan Kanuni Sultan Süleyman, görünümüne önem verirdi. Mücevherlere olan ilgisi had safhadaydı. Babası gibi o da kuyumculuğa meraklıydı.

Sultan 3. Murat’ın ağzından neredeyse hiç “hayır” sözü çıkmazdı her şeye “evet” derdi.

***

Sultan 4. Murat koşu halindeki bir atın üzerinden başka bir ata atlayabilecek kadar iyi bir biniciydi.

***

Sultan 4. Mehmet bedeninin sağlamlığıyla meşhurdu. Öyle ki bir av sırasında, 20 saat at üstünde kaldığı ve hiç yorulmadığı söylenir.

***

Satranç oynamaktan keyif alan 1. Mahmut, Lale Devri’nin etkisinden midir bilinmez lale yetiştirmeye meraklıydı.

***

Sultan 3. Osman yumuşak bir karaktere sahip olmasına karşın, çabuk kızar ve sinirli hareket ederdi.

***

Para basma işine oldukça meraklı olan 3. Mustafa ise gerçek bir sikkezendi. Talihe fazlasıyla inanan 3. Mustafa, bu nedenle astrolojiyle de ilgilendi.

***

2. Abdülhamit silah kullanmakta pek mahirdi. Nişan alarak ismini yazar, havaya attığı madalyaları kurşunla ortasından delerdi.

***

Sultan Vahdettin ise güvercinlere çok meraklıydı.

Kaynak: Yeni Şafak

İslam ve İhsan

Çanakkale Savaşı’nın Tarihçesi ve Önemi - Çanakkale Savaşı Kısaca

Tue, 18 Mar 2025 13:06:34 +0100

Çanakkale Savaşı’nın Tarihçesi ve Önemi - Çanakkale Savaşı Kısaca

1. Dünya Savaşı’nda Çanakkale’de yaklaşık 2 yıl süren deniz ve kara savaşları Osmanlı Devleti’nin zaferiyle sonuçlandı. Peki Çanakkale Savaşı ne zaman başladı ve ne zaman bitti? Çanakkale Savaşı kimlerle yapıldı? Çanakkale Savaşı’nı kim kazandı? Çanakkale Savaşı’nın nedenleri ve sonuçları nelerdir? Çanakkale Savaşı’nın Türk ve İslam tarihi açısından önemi nedir? Çanakkale Savaşı kısaca...

Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri [İngiltere, Fransa, Anzak (Yeni Zelanda), Avustralya] arasında 3 Kasım 1914 - 18 Mart 1915 tarihlerinde Çanakkale Boğazı’nda cereyan eden deniz savaşlarıyla Gelibolu yarımadasında 25 Nisan 1915 - 9 Ocak 1916 tarihleri arasında yapılan kara savaşlarında Türk ordusu, Türk tarihine altın harflerle yazılacak zaferle çıktı.

ÇANAKKALE SAVAŞI KISACA

Çanakkale Savaşı veya Çanakkale Muharebeleri, 1. Dünya Savaşı sırasında 1914 - 1916 yılları arasında Gelibolu Yarımadası’nda Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa) arasında yapılan deniz ve kara muharebeleridir.
Çanakkale Savaşının Nedenleri ve Sonuçları

İtilaf Devletleri; Osmanlı Devleti’nin başkenti İstanbul’u alarak İstanbul ve Çanakkale boğazlarının kontrolünü ele geçirmek, Rusya’yla güvenli bir erzak tedarik ve askeri ikmal yolu açmak, başkent İstanbul′u zapt etmek suretiyle Almanya′nın müttefiklerinden birini savaş dışı bırakarak savaşı erken bitirmek istediler. Bu nedenle ilk hedef olarak Çanakkale Boğazı’nı seçtiler.

Çanakkale Boğazı’nın donanmayla geçilerek İstanbul’un işgalini öngören plan Birleşik Krallık ve Fransa gemilerinden oluşan donanmanın Boğaz’a geniş çaplı saldırıları 1915 Şubat ayında başladı. Özellikle 19 Şubat 1915 ve 25 Şubat 1915 bombardımanları sonucu Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Çobanlı giriş tabyalarının geri hatta çekilmesi emrini verdi. En güçlü saldırı ise 18 Mart 1915 günü yapıldı. Ancak Osmanlı ordusunun Nusret Mayın Gemisi ile daha önce boğazda döşediği mayınlar infilak edince düşman donanması ağır kayıplar verdi ve deniz harekatından vazgeçmek zorunda kaldı.

İtilaf devletleri deniz yoluyla İstanbul’a ulaşamayacaklarını anlayınca kara harekatı yapmaya karar verdiler. Düşman 25 Nisan 1915 şafağında Gelibolu Yarımadası’nın güneyinde beş noktada karaya çıktı. Seddülbahir ve Arıburnu sahillerinde yer yer tutunsalar da Osmanlı kuvvetlerinin inatçı savunmaları ve zaman zaman giriştikleri karşı taarruzlar sonucunda Gelibolu Yarımadası’nı işgalde başarılı olamadılar. Bunun üzerine sahildeki kuvvetler takviye edilmek için Arıburnu’nun kuzeyinde Suvla Koyu’na 6 Ağustos 1915’te yeni kuvvetlerle bir üçüncü çıkarma yapıldı. Britanya ve Anzak kuvvetlerinin Kocaçimentepe – Conk Bayırı hattında ve Anafartalar’da yaptıkları genel taarruzlar Osmanlı savunmasını aşamadı. Tüm bu gelişmelerin sonrasında İngiliz, Anzak ve Fransız kuvvetleri ağır bir mağlubiyet ve itibar kaybıyla Gelibolu Yarımadası’nı 1915 yılı Aralık ayı içinde tahliye etti.

Tüm yönleriyle Türk tarihine altın harflerle yazılan zafer; Çanakkale Savaşı tarihi...

ÇANAKKALE SAVAŞI’NIN NEDENLERİ

İttifak devletleri yanında savaşa giren Osmanlı Devleti’ni saf dışı bırakmak amacıyla İtilâf devletleri tarafından düzenlenmiş olan Çanakkale harekâtı, I. Dünya Savaşı’nın en önemli askerî faaliyetlerinden birini teşkil etmektedir. Osmanlı Devleti’nin Almanya yanında savaşa katılmasıyla zor durumda kalan İngiltere ve Fransa, Rusya ile doğrudan temasa geçip savaş güçlerini arttırmak, Osmanlı Devleti’nin Süveyş Kanalı ve Hint yolu üzerindeki baskısını kaldırmak, ayrıca Orta Avrupa’ya sızan Alman-Avusturya ordularını arkadan çevirmek için bu harekâtı gerekli görmüşlerdi. Boğazlar’a karşı girişilecek bir deniz harekâtı ile İstanbul’un ele geçirilip Osmanlılar’ın savaş dışı bırakılması fikri, özellikle İngiliz Bahriye nâzırı ve sonra başbakanı olan Winston Churchill tarafından savunulmuştu. İtilâf devletleri bu harekâtla ayrıca henüz savaşa katılmamış olan Balkan devletlerini de kendi yanlarına çekmeyi hedefliyorlardı.

ÇANAKKALE SAVAŞI NASIL BAŞLADI?

“Gelibolu savaşları” adıyla da anılan Boğazlar’a yönelik bu harekâtın ilk deniz hücumu, 3 Kasım 1914’te iki İngiliz harp gemisinin Ertuğrul ve Seddülbahir, iki Fransız gemisinin de Kumkale ve Orhaniye tabyalarını bombardıman etmesiyle başladı. Henüz Osmanlı Devleti’ne resmen savaş ilân edilmeden yapılan bu saldırı, hem fiilen savaş ilân edildiğinin, hem de yapılacak askerî harekâtın hedefinin Boğazlar olacağının ilk habercisiydi. İtilâf devletleri (Fransa ve İngiltere) 5 Kasım 1914’te Osmanlı Devleti’ne savaş ilân ettiler. Osmanlı Devleti buna 11 Kasım’da çıkan bir irade ile cevap verdi.

İngiliz ve Fransız savaş gemilerinin ikinci hücumu, 19 Şubat 1915’te boğazın gerisindeki Türk tabyalarını uzaktan topçu ateşine tutmak suretiyle gerçekleşti. Hemen arkasından İngiliz-Fransız filosu daha çok savaş gemisiyle boğazın önüne gelerek tekrar saldırıya geçti, Ertuğrul ve Orhaniye tabyaları tahrip edildi. Ardından İtilâf kuvvetlerine mensup bazı savaş gemileri 26-27 Şubat günleri boğaza girerek merkez tabyalarını ateş altına aldılar; bu saldırıyı mart ayı başlarında tekrarladılarsa da bir sonuç alamadılar. Bu cephe açılmadan önce bir ay içinde Marmara’ya girmeyi planlayan, fakat başarısız taarruzlardan sinirleri bozulan İngiliz Amirali Carden, başkumandanlık yapamayacağını bildirdiğinden İngiltere’ye geri gönderilmişti. Girişilecek büyük taarruz öncesinde bu kumanda boşluğu İngiliz kuvvetlerini şaşırttıysa da onun yerine Londra’dan gelen emirle en kıdemli Fransız kumandan Amiral J. M. de Robeck tayin edildi. Robeck de Carden gibi bütün gücüyle boğazı zorlayarak İstanbul’a ulaşma hazırlıklarına başladı.

ÇANAKKALE SAVAŞI’NIN KADERİNİ DEĞİŞTİREN HADİSE - 18 MART BOZGUNU

17 Mart 1915’te Bozcaada’da, Akdeniz orduları başkumandanı General Hamilton’un da katıldığı bir toplantıda görüşülen deniz harekâtı planına göre, bir hafta önce mayınlardan temizlenmiş olan boğazın aşağı kesimlerinde bütün savaş gemileri kullanılarak boğaz zorlanacaktı. Fakat aynı günün akşamı, Türk donanmasına mensup Nusret mayın gemisinin Karanlık Liman bölgesini mayınlaması deniz harekâtının kaderini değiştirdi.
18 Mart 1915 sabahı boğaza giren ve tabyaları topa tutan İngiliz ve Fransız filoları, Çanakkale Boğazı’nın iki yakasındaki mevzilerden açılan yoğun ateş ve Karanlık Liman’a dökülen mayınların etkisiyle, mevcutlarının % 35’ini kaybedip çekilmek zorunda kaldılar. Manevralar sırasında mayınlara çarpan İtilâf donanmasının Bouvet, Océan, Irrésistible savaş gemileriyle iki muhrip ve yedi mayın arama gemisi battı; Gaulois ve Inflexible da dahil olmak üzere yedi zırhlı görev yapamayacak duruma geldi. Bu başarılı savunmayı idare eden Çanakkale müstahkem mevki kumandanı Cevad Paşa “18 Mart kahramanı” unvanı ile anıldı.

ANZAC

18 Mart bozgunu İtilâf devletlerine, karadan destek almaksızın yalnız deniz kuvvetleriyle boğazın geçilemeyeceğini gösterdiğinden General Hamilton’un emrinde bir çıkarma ordusu hazırlanmaya başlandı. Avustralya ve Yeni Zelanda askerlerinden oluşan kolordu (Australian and New Zealand Army Corps = ANZAC Kolordusu) Arıburnu’na, İngiliz ve Fransız kuvvetleri de Seddülbahir’e çıkartılacaktı. Bu amaçla yaklaşık 75 bin kişilik bir ordu Limni’de toplanırken Türk başkumandanlığı da Çanakkale bölgesindeki birliklerini yeni kuvvetlerle takviye ederek Beşinci Ordu’yu kurdu ve başına Mareşal Liman von Sanders’i getirdi. Liman von Sanders, Türk birliklerini boğazın her tarafına dağıtmak yerine muhtemel çıkarma bölgelerine yakın yerlerde topladı.

Çıkarma harekâtı, 25 Nisan 1915 günü sabaha karşı İngiliz Generali Hamilton ve Fransız Generali D’Amade’un (daha sonra Gouraud) idaresinde başladı. Asıl çıkartma Seddülbahir ve Arıburnu bölgelerine yapılacaktı. Savaş gemilerinin ve muhriplerin korumasında kıyıya yaklaşan Avustralya tümeninin bir tugayını taşıyan çıkarma gemilerinin, akıntı sebebiyle sürüklenerek kumluk bir kıyı (Kabatepe) yerine sarp bir kıyı olan Arıburnu bölgesine çıkmak zorunda kalmaları üzerine 57. Alay bir dağ bataryası ile takviye edilerek Arıburnu’na sevkedildi. Ayrıca Eceabat bölgesindeki 27. Alay’ın önemli bir kısmı da çıkarma bölgesine gönderildi. Bu tedbirler Beşinci Ordu kumandanlığınca da tasvip edildiğinden karşı taarruz başlatıldı. Böylece kıyıya çıkan İngiliz ve Fransız kuvvetleri geri püskürtüldü; ancak geriden gelen kuvvetlerin yardımıyla Kanlısırt batısı ile (Sivritepe-Merkeztepe) Yükseksırt hattında tutunabildiler.
İtilâf donanmasına mensup kuvvetler, aynı günün sabahında donanmanın ateş desteğiyle Seddülbahir’e de çıkarma yapmaya başladılar. Seddülbahir kesimini ay biçiminde çevreleyen yüzlerce geminin yakın mesafeden Türk siperlerine yönelttiği top ateşine rağmen Türk kuvvetleri çıkarmaya yeltenenlere ağır zayiat verdirdi. Daha sonra 27 Nisan’da İngilizler yeni bir saldırıda bulundularsa da Türk savunma mevzilerinin 700-800 m. ilerisinde Zığındere-Eski Hisarlık hattında durduruldular. 28 Nisan’da İngiliz ve Fransız birliklerinin ortak bir teşebbüste daha bulunarak Kirte’yi ele geçirme çabaları da Türk kuvvetlerinin karşı taarruzları sonucu başarısızlığa uğratıldı.

TÜRK ORDUSUNUN TAARRUZLARI

İtilâf kuvvetleri bütün güçleriyle boğazı zorlarken Türkler de sadece mevzilerini savunmakla kalmamış, zaman zaman karşı taarruzlarda bulunmuşlardır. İlk Türk taarruzunu, Anafartalar bölgesine çıkan İngilizler’e karşı 27 Nisan 1915 sabahı Arıburnu kesimindeki Türk birlikleri gerçekleştirdi. Ancak İngiliz-Fransız savaş gemilerinin yoğun ateşi sebebiyle Türk taarruzu yavaşladı ve İngilizler’i mevkilerinden söküp atma gücünü kaybetti. Türk birlikleri 1 Mayıs sabahı tekrar Merkeztepe, Sivritepe, Kanlısırt hattındaki İngiliz kuvvetlerine saldırdıysa da İngiliz donanmasının etkili desteği bir defa daha Anzak Kolordusu’nu imha edilmekten kurtardı.

Türk birliklerinin ikinci önemli taarruzu, 1-2 Mayıs gecesi Seddülbahir bölgesinde gerçekleştirildi ve çok kanlı geçmesine rağmen önemli bir başarı sağlanamadı. Bunun üzerine 3-4 Mayıs gecesi yeniden taarruza karar verildi. Bu defa Türk birlikleri karşısında İngiliz ve Fransız hatlarında çözülmeler başladıysa da İngiliz-Fransız savaş gemilerinin açtığı şiddetli ateş yüzünden taarruz durduruldu ve birlikler eski mevkilerine çekilmek zorunda kaldı. Bundan sonra Türk birlikleri kumandasında bazı değişiklikler yapıldı, ordu güney ve kuzey grupları olarak ikiye ayrıldı. Seddülbahir kesimindeki birliklere Güney Grubu adı verildi ve kumandanlığına Weber Paşa (Vehib Paşa’nın yerine) getirildi. Arıburnu bölgesi de Kuzey Grubu adıyla önce Esad Paşa’nın, daha sonra da Ali Rızâ Bey’in kumandasına verildi.

Türk ordusunda bu değişiklikler yapılırken General Hamilton da Türkler’in mevzilerini tahkim edip takviye almalarına imkân vermeden Kirte bölgesini almak için 6 Mayıs günü İngiliz birliklerini harekete geçirdi; ancak bunlar Türk karşı taarruzu ve yan ateşleriyle geri püskürtüldüler. Taarruz İtilâf kuvvetlerince 7, 8 ve 9 Mayıs günleri tekrarlandıysa da yine başarısızlığa uğratıldılar.

ENVER PAŞANIN EMRİ

Bu arada 11 Mayıs’ta Çanakkale’ye gelip cepheyi dolaşan Enver Paşa, Arıburnu’nda bir karşı taarruzla İngilizler’i denize dökmek için 13 Mayıs’ta Beşinci Ordu kumandanlığına emir vermişti. Bunun üzerine Mareşal Liman von Sanders 19 Mayıs’ta saldırıyı başlattı. Türk birlikleri önce bazı başarılar elde ettiler; ancak dar sahil şeridi üzerinde tutunmaya çalışan Anzak kuvvetlerinin şiddetle müdafaası yüzünden kesin bir sonuç alamadılar. Bundan sonra her iki cephede de günlerce siper savaşları sürdürülmüş, özellikle 21 Haziran’da Kerevizdere, 28 Haziran’da da Zığındere çarpışmaları çok şiddetli geçmiştir. Bunun ardından İtilâf kuvvetleri kesin bir sonuç almak maksadıyla büyük takviye kuvvetleri getirtip Türk birliklerinin geri ile irtibatını kesmek için 6-7 Ağustos gecesi Arıburnu’nun kuzeyinde Suvla Limanı ve civarına asker çıkararak Anafartalar’a doğru ilerlemeye başladılar.

ÇANAKKALE GEÇİLMEZ

Dört gün süren muharebeler sonunda Osmanlı kuvvetleri tarafından Conkbayırı’nda durduruldular. Böylece 1. Anafartalar Zaferi’nden sonra İtilâf kuvvetlerinin yaptığı bütün taarruzlar neticesiz kaldı. Ancak 21 Ağustos’ta yeni bir saldırı başlattılar. 2. Anafartalar Muharebesi denilen bu harekât da başarılı olamayınca muharebeler günlerce süren siper savaşlarına dönüştü. Her iki taraf da büyük güçlükler içinde siperlerini korumaya çalıştı. Bu çarpışmalarda bütün mahrumiyetlere ve mühimmat yetersizliğine rağmen Türk askeri Çanakkale’nin geçilmez olduğunu ispatladı.

ÇANAKKALE SAVAŞI’NIN SONUÇLARI

Kasım 1915’te cepheye gelen İngiliz Harbiye Nâzırı Lord Kitchener durumu görünce bölgeyi tahliye etmekten başka çare kalmadığına karar verdi. Böylece İtilâf kuvvetleri, 19-20 Aralık gecesi Anafartalar ve Arıburnu cephesinden, 8-9 Ocak 1916’da da Seddülbahir’den çekildiler.

İtilâf devletlerinin başarısızlığı ile sonuçlanan Çanakkale muharebeleri, I. Dünya Savaşı’nın seyrini değiştirip uzamasına sebep olduğu gibi Çarlık Rusyası’nın çöküşünü de hazırlamış ve İngiltere’de hükümet değişikliğine yol açmıştır. Bir yıldan fazla süren ve dünya savaş tarihinde farklı bir yeri olan bu muharebelerde her iki taraf büyük kayıplar vermiştir. İtilâf devletleri Çanakkale’ye 410 bin İngiliz, 79 bin Fransız olmak üzere yarım milyona yakın asker göndermiş, sadece İngiliz kuvvetlerinin toplam kaybı 213.980 kişiyi bulmuştur.

ÇANAKKALE SAVAŞI’NDA KAÇ ŞEHİT VERİLDİ?

Çanakkale muharebelerine katılan Türk kuvvetleri (yaklaşık 700.000 kişi) genellikle kısım kısım kullanıldığından zayiatın belirlenmesi güçleşmiş ve çeşitli rakamlar ortaya atılmıştır. Bu rakamlar 190 bin ile 350 bin arasında değişmektedir. Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı’nın resmî kayıtlara dayanarak tesbit ettiği şehid sayısı ise 213.882’dir.

ÇANAKKALE SAVAŞI’NIN ÖNEMİ

Türk milleti bu savaşta çok sayıda yetişmiş insanını kaybetmesine rağmen, kendine has bir kahramanlık örneği sergileyen ordusu sayesinde, Balkan Savaşı’ndan kalma ezikliği üstünden atarak büyük bir askerî başarı kazanmıştır. Bu zafer bütün İslâm dünyası ve ezilmiş milletler için yeni bir ışık olmuş, Türk edebiyatında halkın hislerini dile getiren pek çok esere de konu teşkil etmiştir.

(Kaynak: DİA’dan derlenmiştir.)

Navarin Deniz Muharebesi: Arka Plan, Çatışma ve Sonuçlar

Sun, 09 Mar 2025 16:58:45 +0100

Navarin Deniz Muharebesi: Arka Plan, Çatışma ve Sonuçlar

20 Ekim 1827’de gerçekleşen Navarin Deniz Muharebesi, Osmanlı-Mısır donanması ile İngiliz, Fransız ve Rus müttefik filoları arasında yaşanan kritik bir deniz çatışmasıdır. Osmanlı kaynaklarında “Navarin Faciası” veya “Navarin Baskını” olarak anılan bu olay, Yunan Bağımsızlık Savaşı’nda bir dönüm noktası teşkil etmiş ve Osmanlı Devleti’nin küresel güçler karşısındaki gerileme sürecini hızlandırmıştır.
Muharebenin Arka Planı

19. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti, Avrupa’nın Büyük Güçleri (İngiltere, Fransa, Rusya) için stratejik bir hedef hâline gelmişti. Rusya’nın sıcak denizlere inme politikası, İngiltere’nin Akdeniz ticaret yollarını kontrol etme arzusu ve Fransa’nın bölgesel nüfuz arayışı, Osmanlı topraklarının parçalanmasına yönelik planları tetikledi. Bu süreçte, Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik dalgasından etkilenen Yunanlar, Avrupalı devletlere müdahale fırsatı sundu.

Yunan isyanını organize eden en etkili yapı, 1814’te kurulan Filiki Eterya’ydı. Rus Çarı I. Aleksandr’ın yaveri Alexander İpsilanti tarafından desteklenen bu örgüt, Megali İdea (Büyük Ülkü) çerçevesinde Bizans’ı yeniden canlandırmayı hedefliyordu. Ancak Yunan isyancıların önündeki en büyük engel, Yanya Valisi Tepedelenli Ali Paşa’nın bölgedeki otoriter yönetimiydi. Onun 1820’de Osmanlı’ya isyan etmesi, Rum hareketine nefes aldırdı.

1821’de Mora İsyanı patlak verdi. Osmanlı’nın isyanı bastırmakta zorlanması üzerine, Sultan II. Mahmud, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’dan yardım talep etti. Oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu, 1825’te Mora’ya çıkarak isyanı büyük ölçüde kontrol altına aldı. Ancak bu müdahale, Avrupa’da Osmanlı karşıtı propagandayı alevlendirdi. İngiltere, Rusya ve Fransa, 6 Temmuz 1827’de Londra Protokolü’nü imzalayarak Yunanistan’a özerklik verilmesini istedi. Osmanlı’nın bu talebi reddetmesi, müttefik donanmaların Navarin’e doğrudan müdahalesine yol açtı.
Muharebenin Gelişimi

Müttefik donanması, İngiliz Amiral Edward Codrington komutasında Navarin Limanı’na “barışçıl görüşme” iddiasıyla yaklaştı. Osmanlı-Mısır filosu, hilal formasyonuyla limanda demirlemişti. Müttefikler, ateşkes şartlarını görüşmek için limana giriş izni istedi; ancak gerilim kısa sürede tırmandı.

Çatışma, bir Osmanlı gemisinin İngiliz botuna ateş açmasıyla başladı. Müttefikler, sayısal üstünlük ve modern silah teknolojisi avantajını kullanarak Osmanlı-Mısır donanmasını dört saat içinde büyük ölçüde imha etti. 60’tan fazla Osmanlı gemisi batırılırken, 6.000’e yakın denizci hayatını kaybetti. Müttefik kayıpları ise 174 ölü ve birkaç hasarlı gemiyle sınırlı kaldı.
Sonuçlar ve Etkiler

Uluslararası Tepkiler: Osmanlı Devleti, saldırıyı “hukuk dışı” ilan ederek tazminat talep etti. Ancak Avrupa basını, olayı “Yunan özgürlük mücadelesi” olarak sunarak Osmanlı’yı sorumlu tuttu.
Rusya, 1828’de Osmanlı’ya savaş ilan etti; Fransa ise Mora’yı işgal etti.
1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı: Edirne Antlaşması (1829) ile Yunanistan’ın bağımsızlığı tanındı.
Mısır Sorunu: Mehmed Ali Paşa, donanmasının kaybına karşılık Suriye valiliğini talep etti. Osmanlı’nın reddi, 1831-1833 ve 1839-1841 Osmanlı-Mısır savaşlarını tetikledi.
Osmanlı’da Reform Süreci: Navarin, Osmanlı’nın askerî modernizasyon ihtiyacını acı bir şekilde ortaya koydu. Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması (1826) sonrası başlatılan Nizam-ı Cedid reformları, bu yenilgiyle hız kazandı.

Tarihsel Değerlendirme

Navarin Deniz Muharebesi, yalnızca bir Yunan bağımsızlık mücadelesi perspektifiyle değil, emperyal rekabet ve Osmanlı’nın dağılma süreci bağlamında da analiz edilmelidir. Avrupalı devletlerin müdahalesi olmadan Yunan isyanının başarı şansı düşüktü. Osmanlı Devleti ise bu yenilgiyle hem donanmasını kaybetmiş hem de uluslararası diplomaside zemin kaybetmiştir. Navarin, Osmanlı’nın Avrupa güç dengesinde artık bağımsız bir aktör olamayacağını ve Batılı devletlerin bölgesel politikaları belirleyici hale geldiğini ortaya koymuştur.

Kaynakça

Anderson, R. C. Naval Wars in the Levant 1559-1853.
Ortaylı, İlber. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı.
Encyclopædia Britannica, “Battle of Navarino“.
Finkel, Caroline. Osman’ın Rüyası: Osmanlı İmparatorluğu’nun Hikâyesi.
Wikipedia, “Battle of Navarino“

ÇELEBİ MEHMED

Fri, 15 Nov 2024 21:22:04 +0100

ÇELEBİ MEHMED

Osmanlı Devletinin beşinci pâdişâhı. Doğum senesini ekserî târihçiler 1386 olarak kaydetmektedirler. Babası, Sultan Yıldırım Bâyezîd Han, annesi ise Germiyanoğlu Süleymân Şahın kızı Devlet Hâtun’dur.

Çelebi Mehmed küçüklüğünden îtibâren devrin en yüksek âlimlerinden ders aldı. Din ve fen ilimlerini öğrendi. 1393’te devlet idâresinde tecrübe sâhibi olmak üzere Amasya’ya sancakbeyi tâyin edildi.

Babası ile Timur Han arasında 1403’te yapılan Ankara Muhârebesinde Osmanlı ordusunun ihtiyât kuvvetleri kumandanlığında bulunan Çelebi Mehmed, muhârebenin kaybedilmesi üzerine Amasya’ya çekilmek istedi. Ancak Candaroğlu İsfendiyar Beyin yeğeni Yahya Bey karşısına çıktı. Bunu mağlub eden Çelebi Mehmed, ilerlemesinin tehlikeli olacağını anlayarak Bolu’ya gitti. Daha sonra Amasya’ya dâvet edilmesi üzerine maiyeti ile harekete geçti ve şehir hâkimi Kara Devlet Şahı yenerek Amasya’ya girdi. Çelebi Mehmed, aynı yıl civardaki hâkimleri de mağlub edip, Sivas, Tokat ve Amasya mıntıkasına tamâmen hâkim oldu. Timur Hana esir düşen babasını kurtarmak için bir plân hazırladı ise de muvaffak olamadı.

Bu sırada Batı Anadolu’da bulunan Timur Han, Çelebi Mehmed’in faaliyetlerini öğrenip, ona teminât vâdeden mektubu ile yanına dâvet etti. Bu dâvete icâbet edip yola çıkan Çelebi Mehmed, muhtelif yerlerde türlü bâdirelerle karşılaştığından elçiye durumu anlatıp, olanları Timur Hana arz etmesini istedi. Kendisi Amasya’ya döndü. Çelebi Mehmed’in bu mâzeretini kabul eden Timur, ona elindeki yerlerin hükümdârlığını verdi ve al damgalı berât ve hükümdârlık alâmeti olarak taç, kemer ve hırka gönderdi.

Bu sırada Yıldırım Bâyezîd’in diğer oğullarından Şehzâde Süleymân Çelebi Edirne’de, Îsâ Çelebi Balıkesir ve Bursa’da, Mûsâ Çelebi ise Kütahya’da sultanlığını îlân etmişti. Eski beylikler yeniden ortaya çıkarak Anadolu birliği parçalanmıştı. Osmanlı Devletini tekrar bir idâre altında toplamak isteyen Çelebi Mehmed, kardeşi Îsâ Çelebi’ye karşı Ulubâd mevkiinde giriştiği savaşı kazanarak Bursa’ya girdi ve hükümârlığını îlân etti (1404). Îsâ Çelebi Yalova yolu üzerinden Bizans İmparatorunun yanına kaçtı. Emir Süleymân’ın isteği üzerine ise Edirne’ye gönderildi. Emir Süleymân, Îsâ Çelebi’yi mühim bir kuvvetle Anadolu’ya gönderdi. Bursa’yı almak isteyen Îsâ halkın muhâlefeti ile karşılaştığından şehri yaktı. Çelebi Mehmed ile yaptığı ikinci muhârebede de mağlub olunca, yanına kaçtığı İsfendiyar Beyle anlaşarak berâberce Ankara’yı almak üzere harekete geçtiler. Ancak müttefik kuvvetler Çelebi Mehmed’e mağlub olup, Kastamonu tarafına çekildiler.

Bir müddet sonra Îsâ Çelebi Aydınoğlu Cüneyd Beyin yanına gitti ve onun aracılığıyla Saruhan ve Menteşe Beyleriyle anlaşarak tâlihini bir kere daha denemek istedi, ancak mağlub oldu ve bu defâ Karamanoğlu’na iltihâk etti. Netîcede Îsâ Çelebi bir müddet sonra yakalanarak ortadan kaldırıldı.

Îsâ Çelebi’nin öldürülmesinden sonra Çelebi Mehmed Anadolu’da yalnız kaldı. Bundan sonra kendisinin kuvvetlenmesinden endişe ettiğinden Anadolu’ya gelen Emir Süleymân ile mücâdele etti.

Emir Süleymân, Çelebi Mehmed’in elinden birçok yerleri aldığı gibi Aydınoğlu Cüneyd Bey ile Menteşeoğlu İlyas Beye hâkimiyetini kabul ettirmişti. Çelebi Mehmed, onu yeniden Rumeli’ye döndürmek için kardeşi Mûsâ Çelebi’yi Rumeli tarafına geçirtti. Mûsâ Çelebi’nin faaliyetlerini öğrenen Süleymân Çelebi, Rumeli’ye geçti ve ilk anda Mûsâ’yı mağlub ettiyse de, sonradan onun baskınına uğrayarak hayâtını kaybetti. Çelebi Mehmed Bursa’yı hâkimiyeti altına alırken, Mûsâ Çelebi de bu sırada Edirne’de hükümdârlığını îlân etti. Mûsâ Çelebi, Anadolu’da kardeşinin kuvvetli olduğunu bildiği için orayla alâkadâr olmayıp Bizansla meşgul oldu ve bir kısım yerleri onlardan aldı. Bu arada ileride büyük bir isyan çıkaracak olan Şeyh Bedreddîn’i kazasker yaptı. Şeyh, bu sûretle nüfûzunu artıracak mevkiye sâhip oldu. Bir ara İstanbul’u muhâsara eden Mûsâ Çelebi tehlikesine karşı İmparator, Çelebi Mehmed’i Rumeli’ye dâvet etti.

Çelebi Mehmed Üsküdar’a gelerek İmparatorla görüştü. 1411’de İnceğiz mevkiinde kardeşi ile yaptığı muhârebeyi kaybettiğinden gemilerle Anadolu tarafına geçerek yaralı bir halde Bursa’ya geldi. Bir yıl sonra Mûsâ Çelebi’yle yaptığı ikinci muhârebede de muvaffak olamadı.

Mûsâ Çelebi’nin ümerâsına karşı sert davranması, bir müddet sonra onları Çelebi Mehmed’le anlaşmaya mecbur etti. Yeni plâna göre Çelebi Mehmed üçüncü defâ Rumeli’ye geçti. Kendisine katılan Sırp despotu ve bâzı ümerâ ile Tuna’ya çekilmekte olan, Mûsâ Çelebi üzerine yürüyen Çelebi Mehmed, Çamurlu-Derbend mevkiinde meydana gelen muhârebede Mûsâ Çelebi’yi mağlub etti. Mûsâ Çelebi yaralı olarak kaçarken yakalanıp boğduruldu ve Bursa’ya nakledilip, babasının türbesine defnedildi.

Daha sonra Orhan Çelebi’yi de yakalatan Çelebi Mehmed Edirne’de bütün devletin hükümdarı olduğunu ilân etti.

Çelebi Mehmed Rumeli’de bulunduğu sırada Karamanoğlu Mehmed Bey, Bursa’yı bir ay kadar muhâsara etmiş, Mûsâ Çelebi’nin cenâzesinin geldiğini duyunca, şehri ateşe vererek memleketine dönmüştü. Aydınoğlu Cüneyd Bey de bu sıralarda Ohri’den kaçarak Aydın’a gelmiş ve Ayaslug’u (Selçuk) muhâsara edip, sancak beyini öldürmüştü. Bu sebeple Çelebi Mehmed Anadolu’ya dönünce önce Cüneyd Bey üzerine yürüyüp, Çandarlı eliyle Menemen, Kayacık ve Nif kalelerini aldı. Ayrıca İzmir de fetholundu. Çelebi Mehmed, Cüneyd’in annesinin ricâsı üzerine Cüneyd’i affederek 1414’te Niğbolu Sancakbeyliğini verdi. İzmir kuşatması esnâsında Menteşe Beyi de Osmanlılara tâbi olduğu gibi, Midilli, Sakız ve Foça’daki Ceneviz kolonilerinin elçileri gelip, bağlılıklarını arz ettiler. Daha sonra Teke Beyi de tâbi oldu.

Bu şekilde işlerini yoluna koyan Çelebi Mehmed, aynı yıl Bursa’ya gelerek Germiyan ve Candar beyliklerinden takviye alıp Karaman Seferine çıktı. Akşehir, Beyşehir ve Seydişehir kasabalarını aldı ve Mehmed Beyi mağlub etti. Bundan sonra Konya’yı kuşattı ise de, mevsimin elverişsizliğinden dolayı Karamanoğluyla sulh akdederek döndü. Ancak Mehmed Bey rahat durmayıp, Beyşehir ve Seydişehir’e saldırdığından, Çelebi Mehmed ikinci defâ Karamanoğlu üzerine gitti ve Konya ovasında yapılan muhârebede Mehmed Beyi bir kere daha mağlub etti. Bu sırada pâdişâh rahatsızlandığından yine sulh akdedildi. Mehmed Bey, gerektiğinde Osmanlı ordusuna yardım göndermeyi de kabul etti. Mehmed Bey bu vâdini Eflâk Seferinde yerine getirmiştir.

Çelebi Mehmed, Anadolu’da Türk birliğini sağlama çalışmaları sürdürürken, Hıristiyanlarla da dost geçinme politikası güdüyordu. Osmanlılara tâbi olan Eflâk Prensi Mirça, taht mücâdelelerinden istifâde ile üç yıldır vergiyi kesmişti. Kendisine voyvodalıkta rakip çıktığından zor durumda idi. Rakibi Dan, Osmanlılara mürâcaat ederek, yardım istemiş, Mirça Macar Kralı Sigismund’a başvurarak Osmanlıların kendisine yardım etmesi için aracı olmasını istemiştir. Ancak Çelebi Mehmed Sigismund’un teklifini reddedip, Candar ve Karaman beyliklerinden yardım alarak Tuna’yı geçip, Romanya topraklarına girdi. Macar- Eflâk ordusunu mağlub eden Çelebi Mehmed, Mirça’yı yeniden Osmanlılara tâbi kıldı.

Osmanlılar Erdel’e de birkaç defâ akın düzenlediler. Netîcede Macar eyâleti baştanbaşa çiğnendi. Bu sûretle, Balkanlarda ve Adriyatik’te Osmanlı nüfûzu kuvvetlendirildi.

Bundan sonra Çelebi Mehmed, Anadolu’da kuvvetlenmiş bulunan İsfendiyar Beyle mücâdeleye başlamış ve Sinop’u muhâsara etmiştir. Çâresiz kalan İsfendiyar Bey, Osmanlı Devletinin yüksek hâkimiyetini tanımıştır. Ayrıca oğlu Kasım’ın istediği Kastamonu, Tosya, Çankırı ve Kalecik’i pâdişâha vermiştir. Bunu müteâkib Çelebi Mahmed, daha önce Osmanlılarda bulunan Samsun’un alınmasını istedi. Müslüman ve kâfir olmak üzere ikiye ayrılmış olan Samsun’un kâfir kısmını Biçeroğlu Hamza Bey kuşattı. Kale halkı şehri yakarak gemilere binip ayrıldıklarından şehir ele geçirildi. Müslüman Samsun’u bizzât muhâsara eden Çelebi Mehmed’e karşı koyamıyan İsfendiyaroğlu Hızır Bey, şehri teslim edip babasının yanına döndü.

Çelebi Mehmed devrinin en önemli iç hâdisesi, Şehy Mahmud Bedreddîn’in isyânıdır. Şeyh Bedreddîn, Mûsâ Çelebi zamânında Edirne’de kazaskerliğe tâyin edilmiş ve Çelebi Mehmed’in cülûsunu müteâkib 1000 akçe aylık ile İznik’te ikâmete mecbur edilmişti. Şeyh Bedreddîn Edirne’de ve sonra İznik’te eser yazmakla meşgul olup , kendisini ziyârete gelenlere fikirlerini aşılamaya çalışıyordu. Edirne’ye gelmeden önce Anadolu’da ün kazanmıştı. İznik’te de boş durmayan Şeyh, adamlarından Börklüce Mustafa’yı Aydın taraflarına gönderip propaganda yaptırıyordu. Ayrıca Torlak Kemâl adındaki adamı da daha önce Manisa taraflarında faaliyete başlamıştı. Şeyh Bedreddîn, Börklüce Mustafa’nın hareketinin genişlemesi üzerine hacca gitmek bahânesiyle önce Sinop’a oradan Kefe’ye ve nihâyet daha önce tanıştığı Eflâk prensinin yanına giderek Şiîlerin bulunduğu Deliorman taraflarına geçti. Şiî olan Şeyh Bedreddîn, İslâm’a uymayan zararlı fikirler ortaya atıyor, haram olan hususların helâl olduğunu ileri sürerek isyân hislerini körüklüyordu. Netîcede ilk isyân Karaburun’da başladı ve daha sonra Manisa’da kendini gösterdi. Az zamanda genişledi. Börklüce Mustafa isyânı Amasya Vâlisi Şehzâde Murad ile Bâyezîd Paşa tarafından kanlı bir şekilde bastırıldı. Börklüce yakalanarak katlolundu. Manisa tarafındaki Torlak Kemâl de aynı âkıbete uğradı. Şeyh Bedreddîn, Bâyezîd Paşa tarafından yakalanarak Serez’de bulunan pâdişâh huzûruna getirildi. Şeyhin durumu ulemâ tarafından tedkik olunduktan sonra, Ehl-i sünnete uymayan îtikâd üzere olmak ve cemiyet nizâmını bozmakla suçlu bulunarak, Sâdeddîn Taftâzânî’nin talebelerinden Heratlı Molla Haydar’ın fetvâsıyla Serez pazarında asıldı ve malları vârislerine bırakıldı.

Şeyh Bedreddîn isyânı bu şekilde bastırıldıktan sonra Çelebi Mehmed, yeni bir isyan tehlikesi ile karşı karşıya kaldı. Bu tehlike Ankara Meydan Muhârebesinde babasıyla birlikte Timur’a esir düşüp Semerkand’a götürülen, Düzmece Mustafa da denilen kardeşi Mustafa idi. Uzun müddet kendisinden haber alınamayan Mustafa, bir müddet sonra geri dönüp, Karaman topraklarında kaldıktan sonra Rumeli’ye geçmişti. Osmanlı tahtına oturmak niyetinde olan Mustafa, Eflâk Voyvodasının ve Niğbolu Sancakbeyi Aydınoğlu Cüneyd Beyin yardımlarıyla faâliyete geçip, Selânik ve Teselya’da saltanat iddiâsıyla adam toplamaya başlamıştı. Fesâdın büyümesine mâni olmak için Çelebi Mehmed hemen harekete geçti ve ağabeyi Mustafa Çelebi’nin kuvvetlerini Selânik civârında mağlub etti. Cüneyd ile birlikte Mustafa Çelebi Selânik Kalesine sığındı. Çelebi Mehmed ertesi sabah mültecileri istediyse de, Selânik vâlisi, İmparatorun müsâdesi olmadan teslim edemeyeceğini beyânla özür diledi. Nihâyet imparator da Çelebi Mehmed hayatta oldukça bunları salıvermeyeceğini yemin ile taahhüd edince Pâdişâh Selânik muhâsarasını kaldırdı. Pâdişâh anlaşma gereğince, Mustafa Çelebi için her sene İmparatora önemli miktarda akçe ödeyecekti. Mustafa Çelebi Vak’ası 1420 senesinde vukû bulmuştur.

Bu vak’ayı müteâkib Çelebi Mehmed, İstanbul’u resmen ziyâret ederek İmparator tarafından karşılanmış ve Üsküdar’da İmparatora vedâ edip, İzmit üzerinden Bursa’ya gelmiş, bir müddet sonra da Gelibolu yoluyla Edirne’ye dönmüştür.

Pâdişâh Edirne’deyken, çıkmış olduğu avda rahatsızlandı. Nüzûl illetinden kurtulamayacağını anlayan Çelebi Mehmed, vezirleri Bâyezîd, İbrâhim ve Hacı İvaz Paşaları dâvet ederek, gizlice görüşüp, büyük oğlu Amasya Vâlisi Murad’ın hemen dâvet edilmesini istedi. Kısa süren hastalıktan sonra Haziran 1421’de vefât etti. Çelebi Mehmed’in vefâtı son derece gizli tutuldu. Cesedi tahnit edilerek sarayda muhâfaza edildi. Şehzâde Murâd’ın Bursa’ya gelişine kadar 40-42 gün pâdişâhın vefâtı gizlendi. Cesedi Bursa’ya getirilerek Yeşil Türbeye defnedildi.

Osmanlı Devletinin ikinci kurucusu kabul edilen Çelebi Mehmed, ne kardeşi Mûsâ Çelebi gibi sert, ne de diğer kardeşi Emir Süleymân gibi yumuşak ve kayıtsızdı. Mâkul hareket eden, sabırlı, azim ve irâde sâhibi, sözüne ve vâdine sâdık, nâzik, vakûr ve ciddî bir hükümdârdı. Yalnız dostuna değil, düşmanlarına da kendisini sevdirerek îtimât telkin etmiş ve saydırmıştır. Onun hakkında Osmanlı târihlerinden başka yabancı kaynaklar da iyi şehâdette bulunmaktadırlar. Küçük ve büyük 24 muhârebede bulunarak 40’a yakın yara aldığı rivâyet edilmektedir. Emellerinin en başında babası zamânındaki yerlerin geri alınması geliyordu ki, bu gâye için çalışmış ve büyük ölçüde muvaffakiyet elde etmiştir. Zamânının yerli ve yabancı kaynakları onun dirâyetinden, sebâtkârlığından, iyi ahlâkından ve daha birçok meziyetlerinden bahsetmektedirler.

Çelebi Mehmed, kısa ömrünü savaş alanlarında geçirmiş olmasına rağmen, memleketin îmârına da önem vermiştir. Bursa’da yaptırdığı câmi, medrese, imâret ve Yeşil Türbesi önemli sanat eserleridir. Câminin karşısına yüksekçe mevkide kendi türbesini yaptırdı. Türbenin karşısına düşen medresesi bugün müze hâline getirilmiş olup, Bursa medreseleri arasında Sultâniye adı ile meşhurdu. Bunlardan başka Edirne’de Emir Süleymân tarafından inşâsına başlanan ve Mûsâ Çelebi tarafından devâm ettirilen Ulu Câmi (Câmi-i Atik)nin tamamlanması da ona nasîb olmuştur. Çelebi Mehmed, bu eski câmiye vakıf olmak üzere Edirne’deki bedesteni yaptırmıştır. Ayrıca Amasya’da Şehzâde türbesini yaptırmıştır ki, oğlu Kâsım burada medfundur. Edirne’deki Eski Sarayın da Çelebi Mehmed tarafından inşâsına başlandığı rivâyet edilmektedir.

Çelebi Mehmed’in en önemli hizmetlerinden birisi de Mekke ve Medîne halkına her sene Surre Alayı göndererek mâlî yardımda bulunma âdetini başlatmasıdır.

Sultan Mehmed’in en büyüğü Murad olmak üzere, Mustafa, Kâsım, Ahmed, Yûsuf ve Mahmûd adında altı oğlu ile yedi kızı vardı. Kendisinden sonra tahta büyük oğlu Şehzâde Murad çıkmıştır.

Kaynak

Rehber Ansiklopedisi

ÇALDIRAN MUHAREBESİ

Fri, 15 Nov 2024 21:11:08 +0100

ÇALDIRAN MUHAREBESİ

Osmanlı pâdişâhı Yavuz Sultan Selim Han ile İran şâhı İsmâil arasında 23 Ağustos 1514’te Çaldıran Ovasında yapılan târihin en büyük meydan muhârebelerinden biri.

Akkoyunlu Devletini ortadan kaldıran, Âzerbaycan, Irak-ı Arab ve İran’ı ele geçirerek Ceyhun Nehrine kadar hudûdunu genişleten Şah İsmâil, 1510’da doğudaki sünnî Özbekleri de yendikten sonra, Anadolu’ya yöneldi. Gönderdiği dâî ve halîfeleri vâsıtasıyla yaptığı propagandalarda Osmanlı hudutları içindeki Şiîleri kendisine bağlamaya, fırsat buldukça da isyânlar çıkarmaya başladı.

Yavuz Sultan Selim Han ise, Anadolu’yu bölüp parçalamak ve batıya açılan her seferde Osmanlıyı arkadan vurmak emelinde olan Şâh İsmâil’e kesin bir darbe indirmek niyetindeydi.

Nitekim bu gâye ile şehzâdeler ve dâhildeki fesatçıların işini hâlleden Yavuz Sultan Selim Han, 10.000 azab askerinin hazırlanması için Anadolu’ya hükümler gönderdiği gibi, bütün kuvvetlerin Yenişehir Ovasında kendisine katılmasını emretti. Aynı zamanda Manisa vâlisi olan oğlu Süleymân’ı Edirne’ye getirterek Rumeli muhâfazasında alıkoydu. Nisan 1514’te İstanbul’dan Üsküdar’a geçen Yavuz Sultan Selim Han, Şah İsmâil’in halîfelerinden olup esir bulunan Kılıç adında birisi vâsıtasıyla Şah’a Farsça bir nâme gönderdi. Yavuz Sultan Selîm Han bu nâmede; Şah’ın Müslümanlığa aykırı hareketlerinden ve mezâliminden bahsederek, kendisinin Müslümanlığı takviye ve mezâlimi kaldırmak için faaliyete geçtiğini, yaptığı işler sebebiyle Şah’ın katline fetvâ verildiğini ve kılıçtan evvel İslâmiyeti kabul etmesi lâzım geldiğini, bunun için Safer ayında İstanbul’dan hareket ettiğini ve bizzat muhârebeye hazır olacağını, bildirmişti. Elçi Kılıç, Şah İsmâil’i Hemedan’da bularak nâmeyi vermiş ve o da muhârebeye hazır olduğunu bildirmişti. Şah İsmâil bu nâmesinde; “Er isen meydana gelesin, biz de intizardan kurtuluruz.” demişti.

Günlerce doğuya doğru yol alan Yavuz Sultan Selim Han, Şah İsmâil ve ordusundan bir haber alınamaması üzerine bu mektuba ağır bir cevap vermiş ve demiştir ki: “Dâvete icâbet edip uzun yolları geçerek memleketine girdik, fakat sen meydanda görünmüyorsun. Pâdişâhların ellerindeki memleket onların nikâhlısı gibidir, erkek ve yiğit olanlar kendisinden başkasının elini ona dokundurtmazlar. Halbuki bunca gündür askerimle memleketine girip yürüyorum, hâlâ senden bir haber yok. Bundan sonra da saklanıp görünmezsen erkeklik sana haramdır, miğfer yerine yaşmak ve zırh yerine çarşaf giyip serdârlık ve şâhlık sevdâsından vazgeçesin.”

Yavuz Sultan Selim Han bu nâmesiyle berâber Şah İsmâil’in gönderdiklerine mukâbele olarak hırka, şal ve çarşaf gönderdi. Bir taraftan bu mektuplaşmalar devâm ederken, diğer yandan Yavuz’un ordusu harap yollarda binbir müşkülâtla yol alıyordu. Bu durum Şah İsmâil ile muhârebe aleyhdarlarına fırsat verdi. Bunların yavaş yavaş askeri tahrik etmeye başlamasıyla, orduda fısıltılar çoğaldı. Erzincan’a gelindiği zaman asker, kumandanlar ve vezirler düşmanın meydanda olmamasından dolayı daha ileri gidilmemesini ve geri dönülmesini hükümdâra söylemek istedilerse de, Pâdişâh’ın Âzerbaycan’ın merkezi Tebriz’e 40 merhale yolları kaldığını belirtip o tarafa gidileceğini beyân etmesi üzerine korkularından seslerini çıkaramadılar. Fakat bu durumu Pâdişâh’a arz etmesi için, Karaman vâlisi olup Pâdişâh’ın çok sevip ve itimâd ettiği Hemden Paşayı gönderdiler. Hemden Paşa bu ısrarlara dayanamayarak Pâdişâh’a ileri gidilmemesi hakkında ordunun mütâlaasını arz etti. Ancak şiddetle cezâlandırılarak yerine ümerâdan Zeynel Bey Karaman beylerbeyi oldu. Pâdişâh’ın bu hareketi vermiş olduğu kat’î karârın önlenmesine mâni olmak içindi. Bunda bir ölçüde başarı ve orduda sükûnet sağlandı. Bu arada Bayburt’u zaptetmek üzere Trabzon sancakbeyi Mehmed Bey kumandasında bir miktar kuvvet yollandı.

Ordu Eleşkirt civârına geldiği zaman bu defâ yeniçeri ocağı tahrik edildi. Bunlar ayaklandıkları gibi Pâdişâh’ın çadırına; “Düşman meydanda yok, bu harap yerlerde ilerlemek askeri beyhûde telef etmektir, geri dönelim.” tarzında yazılmış mektuplar bırakıldı. Hattâ daha da ileri giden yeniçeriler bir sabah Pâdişâh’ın çadırına ok atacak kadar işi azıttılar.

Bu hâdise üzerine Yavuz Sultan Selim Han derhal atına atladı ve yeniçerilerin içine girdi. Askere hitâben; “Biz henüz kasdettiğimiz yere varmadık, düşmanla karşılaşmadık, dönmek ihtimâli yoktur, hattâ bunu düşünmek bile hayaldir. Teessüf olunur ki Şâh’ın maiyeti kendi efendileri yoluna can verdikleri hâlde, biz şerîat-ı Ahmediyye’ye muhâlif hareket eden bunları yola getirmek için bu serhatlere kadar gelmişken, bir takım gayretsizler bizi yolumuzdan geri çevirmek isterler. Biz kat’iyyen yolumuzdan dönmeyeceğiz. Ulûlemre itâat edenlerle kasdettiğimiz yere kadar gideriz. Kalbleri zayıf olanlar, ehlü iyâllerini düşünenler ve yol zahmetini bahâne edenler, kendileri bilirler. Dönerlerse dîn-i mübîn yolundan dönerler. Eğer bahâne düşman gelmediyse, düşman daha ileridedir. Er iseniz benimle berâber gelin ve illâ ben tek başuma da giderim.” diye atını ileriye sürünce yaptıklarına utanan yeniçeriler Pâdişâh’ı tâkib etmeye başladılar.

Hakîkaten ordu yiyecekten çok sıkılıyordu. Trabzon yoluyla gelmekte olan zahîre kâfi değildi. Nihayet akıncı kumandanı Mihaloğlu’yla Dulkadiroğullarından Şehsuvaroğlu Ali Beyden gelen haberler netîcesinde Şah İsmâil’in meydâna çıktığı haberi alındı. İki ordu 22 Ağustos 1514’te Çaldıran sahrasında karşı karşıya geldi.

23 Ağustos günü Türkiye’nin kaderini tâyin eden târihî günlerden biriydi. Osmanlıların başarısızlığı, Orta Anadolu’nun Kızılbaş Safevîlerin eline geçmesini sağlayacak, bunun netîcesinde ise Şiî hareketi bütün Anadolu’ya yayılacaktı. Çaldıran sırtlarından ovaya inen Osmanlı ordusunun merkezinde kapıkulu askerleriyle berâber Yavuz Sultan Selim Han vardı. Sağ kola Anadolu Beylerbeyi Hadım Sinân Paşa ve sol kola Rumeli Beylerbeyi Hasan Paşa kumanda edecekti. Yeniçerinin önüne azaplar sıralanmış ve onların önüne de beş yüz darbezen top yerleştirilmişti.

Şah İsmâil, sağ kola en büyük kumandanı Durmuş Han Şamlu ve Nur Ali Halîfe, sol kola Diyarbakır Beylerbeyi Ustaclu oğlu Mehmed Hanı koyarak kendisi muhâfızlarıyla berâber geride, ihtiyâtta kaldı. İki taraf kuvvetleri eşit görünüyordu. Osmanlıların yaya, yâni yeniçeri kuvvetleri çok muntazam olup, buna mukâbil Şah’ın da 60.000 kişilik mükemmel süvârî kuvveti vardı. Osmanlı kuvvetleri açlık ve sıkıntı içinde yaklaşık 2500 kilometrelik yolu kat edip, yorgun bir hâlde gelmişlerdi. Şah’ın kuvvetleri ise zinde ve dinç idi; zâten Şah’ın maksadı Osmanlı ordusunu yormak ve sonra imhâ etmekti.

Harp çok şiddetli bir şekilde başladı. Şah’ın sağ cenâhı şiddetli bir hücumla Osmanlıların sol cenâhını bozdu. Beylerbeyi Hasan Paşa bu sırada şehid düştü. Bu bozgun, azapların topların önünden içeri alınamaması ve topların zamânında ateşlenememesi yüzünden meydana geldi. Ancak sağ kol kumandanı Hadım Sinân Paşa tam zamânında topları ateşlemeye muvaffak oldu. Hafif toplar Şah’ın sol kol kuvvetlerini perişan etti. Ustaclu oğlu Mehmed öldürüldü. Bu arada merkezdeki yeniçerilerin Şah’ın gâlip gelen sağ cenâhına yoğun bir tüfek atışı başlatması ile Safevîler tarafında tam bir bozgunluk başgösterdi. Bu sırada Şah İsmâil kurşunla kolundan yaralanarak atından düşmüştü. Osmanlı kuvvetlerinin eline geçmesi an meselesiydi. Tam bu sırada Şah’a benzeyen ve onun gibi giyinmiş olan Hızır adında bir seyis Şah benim diye ortaya atıldı. Osmanlı birlikleri bu adamı esir ederken Şah İsmâil temin ettiği bir atla arkasına bakmadan Tebriz’e kaçtı. Hattâ burada da kendisini emniyette görmediğinden İran içlerine çekildi. Şah’ın bütün eşyâ ve karargâhı ile berâber hanımı Taçlı Hâtun da esir edildi. Muhârebe esnâsında Osmanlılardan Karaman Beylerbeyi Zeynel Paşa ve Anadolu Beylerbeyi Sinân Paşa ile berâber dokuz sancak beyi şehid oldu. Safevîlerden ise on dört beylerbeyi ve dokuz sancakbeyi muhârebe meydanında öldü.

Çaldıran’da kesin bir zafer kazanan Yavuz Sultan Selim Han muzaffer bir şekilde Tebriz’e girdi ve şehirde sekiz-dokuz gün kadar kaldı. Tebriz’deki sanat erbâbı tüccar ve işe yarayacaklardan bin hâneyi İstanbul’a naklettirdi. Sekiz Eylülde Cumâ namazında Tebriz şehrinde hutbe, Ehl-i sünnet vel-cemâat akîdesine göre ve Sultân-ı iklîm-i Rûm Selîm ibni Bâyezîd ibni Mehmed bin Murâd bin Bâyezîd adına okundu.

Yavuz Sultan Selim Hanın tamâmen dehâ mahsûlü bir taktikle on iki saatte henüz hava kararmadan kesin netîce aldığı Çaldıran Muhârebesi târihin en büyük ve nâdir meydan muhârebelerindendir. Çaldıran Zaferi, Anadolu’nun siyâsî ve ictimâî târihi bakımından çok mühim sonuçlar doğurmuştur.

Kaynak

Rehber Ansiklopedisi

ÇANAKKALE SAVAŞLARI

Sun, 18 Aug 2024 11:20:10 +0200

ÇANAKKALE SAVAŞLARI

Alm. Kampf von Dardanellen, Fr. Guerre de Dardanelles, İng. Battles of Dardanelles. Birinci Dünyâ Harbi esnâsında Çanakkale Boğazı ve civârında Osmanlı ordusu ile îtilâf devletleri arasında cereyan eden meşhur savaşlar.

1914’te İttihat ve Terakki Partisi ve onun yüksek kademedeki idârecileri (bilhassa Enver-Talat-Cemâlüçlüsü) tarafından affedilmez bir hatâ eseri olarak Birinci Dünyâ Harbine sokulan Osmanlı Devleti, itilâf devletleri ile dört ayrı cephede ve bölgede ayrı ayrı çarpışmak zorunda kaldı. Osmanlı Devleti, âdetâ bir mâcerâ uğruna bu savaşa sürüklenmişti. Ve bunda Enver-Talat-Cemâl üçlüsü baş rolü oynadılar. Osmanlı orduları Rus, Irak, Sina (Filistin-Suriye)ve Çanakkale cephelerinde umûmiyetle müttefik Almanya’nın maksat ve görüşlerine uygun şekilde kullanıldı.

Birinci Dünyâ Harbinde bütün kaynaklarını ve imkânlarını seferber eden Osmanlı Devleti, daha savaşın başından îtibâren Rus, Irak ve Sina cephelerinde başarısızlıklara uğradı. Ancak Çanakkale cephesinde dünyânın gözlerini kamaştıran emsâlsiz zaferler kazandı.

Osmanlı Devletinin savaşa katılmasıyla itilâf devletleri için Boğazlar Meselesi birinci plânda önem kazanmıştı. Bunun üzerine Londra’da toplanan savaş meclisi, Çanakkale Boğazının denizden donanma kuvvetiyle zorlanıp geçilmesine karar verdi. Boğaz kuvvetli bir donanmanın taarruzuna dayanamayacak durumda idi. Dış savunma tertibâtı, Seddülbahir ve Kumkale’ye konmuş 20 toptan ibâretti. Ara savunma bölgesi bu sırada hemen tamâmiyle boştu. Elde mevcut bütün toplar, boğazın en dar kısmına rastlayan iç savunma bölgesinde yerleştirilmişti. Cephâne son derece kıt olduğu gibi, eldeki silâhlar da yeterli değildi. Seferberlik îlânından sonra ara savunma bölgesine bir miktar yeni bataryalar yerleştirilmiş ve boğazın aşağı kısmı mayın hatları ile kapatılmıştı.

Çanakkale tahkimâtının zayıf olduğunu sezen düşman, Boğazı kolaylıkla aşacağını sanıyor ve Türk Milletinin üstün savaş gücünü hesâba katmayı unutuyordu. 3 Kasım 1914’te ilk taarruzu başlatan İngiliz filosu, Seddülbahir istihkâmlarını topa tuttu. Diğer taraftan mayın hatlarının mevcudiyetine rağmen, düşman deniz altı gemileri Marmara’ya girerek gemileri batırmak sûretiyle İstanbul’dan Çanakkale’ye asker ve levâzım sevkine mâni oluyorlardı.

19 Şubat 1915’te, birleşik düşman donanmasının kesin hücumu başladı. Orhaniye ve Ertuğrul tabyaları şiddetli bir ateş altına alındı. Düşman gemileri Osmanlı bataryaları menziline girince ateşle karşılandılar. İngilizlerin meşhûr bir zırhlısı Orhaniye tabyasından atılan bir gülle ile hatırı sayılır bir isâbet aldı. Düşman daha fazla ilerlemeyip ateş kesti ve çekildi.

18 Mart 1915’te İngiliz ve Fransız gemileri tarafından büyük bir hücûm daha yapıldı. 16 harp gemisi 18 Mart sabahı boğaza girip tabyalara karşı şiddetli ateş açtı. Çanakkale ateşler içinde kalmış, tabyalar ile telefon bağlantısı kesilmiş, topların bir kısmı tahrib edilmiş, bâzıları toprağa gömülmüştü. Tam bu sırada Fransız gemileri nöbet değiştirmek üzere manevra yaparlarken, Bouvet zırhlısı, bir torpile çarparak battı. Yerlerini almağa gelen İngiliz gemilerinden Irresistible de çok geçmeden sulara gömüldü. Onun yardımına koşan Ocean da aynı âkıbete uğradı. Inglexible zırhlısı da ağır şekilde yara aldı. Bundan başka, Suftren ve Gaulois zırhlıları da top mermisi isâbeti ile büyük hasara uğradılar. Bunun üzerine düşman donanması geri çekilmek zorunda kaldı. Bundan sonra boğaz bir daha denizden zorlanmadı.

Deniz savaşlarında uğradıkları başarısızlık üzerine itilâf devletleri, karadan taarruza geçmeğe karar verdiler. Bu maksatla Akdeniz müttefik kuvvetleri başkomutanlığına tâyin edilen J.Hamilton’un emrine verilmiş 75.000 kişilik bir ordu adalara yığılmaya başladı. Bu ordu İngiliz, Fransız, Avustralya, Yeni Zelanda ve diğer bâzı sömürge askerlerinden müteşekkil idi. Bunlara karşı 80.000 kişilik Türk kuvveti, Alman generali Liman Von Sanders’in emrine verildi. Bu kuvvetlerin kumandanları şunlar idi: Bolayır geçidi civarında 5 ve 7. fırkaların kumandanları miralay Von Sonderstern ve Remzi Bey, 19. Fırka Kumandanı Kaymakam Mustafa Kemâl Bey (Biyak civarında); 11. Fırka Kumandanı Kaymakam Refat Bey.

Düşmanın ana harekât plânı şöyle idi: 29. İngiliz tümeni Fransızlarla birlikte Gelibolu Yarımadasının güney ucuna çıkacak, ilk hedef olarak Alçıtepe’yi alıp, Kilidülbahir üzerine yürüyecek, bir yandan da kuzey tarafta Arıburnu ve civârına çıkarılacak Anzak kuvvetleri Boğaz’ın en dar noktası yönünde kesin taarruzda bulunacaktı. Bu arada Bolayır geçidi, Kumkale ve Beşike’de şaşırtma hareketleri ve oyalama savaşları yapılacaktı.

Çıkarma harekâtları 25 Nisan 1915 sabahı erkenden başladı. Anadolu kıyısında Kumkale’ye çıkarılan üç Fransız taburu oradaki 6 bölük tarafından karşılandı ve geri püskürtüldü. Seddülbahir kıyılarındaki Morto limanı kıyısına çıkan Fransız kuvvetleri ile Teke Burnunun iki tarafına çıkarılan İngiliz birlikleri, oldukları yerden ileri gidemediler. Batıda Zığındere civârına çıkarılan ikinci tabur, Türk kuvvetlerinin tazyiki karşısında burayı terk etmek zorunda kaldı. Arıburnu’nun hemen güneyindeki köye çıkan düşman kolordusu 19. Fırka Kumandanı Kaymakam Mustafa Kemâl Bey tarafından durduruldu.

Güney (Seddülbahir)cephesinde düşman ilk defâ 26 Nisan’da taarruza geçti. Fakat müdâfaa kuvvetlerimiz tarafından geri püskürtüldü. 6 Mayıs’ta İngiliz ve Fransız kuvvetleri yeni bir taarruz düzenlediler. Türk askerleri açık arâzide ve üç taraftan donanma ateşi altında, eşsiz bir müdâfaa savaşı yaptı ve 3 gün süren taarruz hedefine varmadan kırıldı. Düşmanın 4 ve 5 Haziran’da giriştiği 8 günlük bir taarruz da netîcesiz kaldı. Cephenin doğu kısmında bulunan Fransız kuvvetleri başarı sağlayamadıkları gibi, bunların solunda bulunan İngiliz kuvvetleri de bir adım ileri gidemediler.

Kuzey cephesinde karaya çıkan kolordunun ilk kademesi, 25 Nisan sabahı, Kemal yeri adı ile anılan mevkıe kadar ilerlemiş ve taarruza geçmişti. Bunu 27 Nisan’da Türk karşı taarrruzu tâkib etmişti. İki taraf da bu kanlı taarruzlardan bir netîce alamadılar. Mareşal Von Sanders 42.000 kişilik bir Türk kuvvetine 19 Mayıs’ta taarruz emrini verdi ise de, Anzak kuvvetleri şiddetli müdâfaada bulundular. Bu taarruzda Türkler 10.000’den fazla zâyiât vermişti. Düşman başkomutanlığı, bir netîce alabilmek için, büyük takviyeler getirtip, bunların bir kısmını Arıburnu cephesine çıkararak, yarımadanın kilit noktası olan Koca-Çimen Tepesine taarruz etti. Diğer kısmını da Türkleri arkadan çevirmek maksadı ile Suvla limanı sâhillerine çıkardı. İngiliz taarruzu, 6-7 Ağustos gecesi başladı. Aynı gece 9. İngiliz kolordusunun Anafartalar kıyısına çıkartma yapmağa başladığı haberi geldi. Düşmanın 4 gün süren bu taarruzu, miralay Mustafa Kemâl Bey (Atatürk) tarafından durduruldu. Bundan sonra düşman kuvvetlerinin bütün hücumları neticesiz kaldı. Çanakkale Savaşlarının son safhası, hemen hemen mevzi harpleri şeklinde oldu. Türkün sarsılmaz müdâfaası karşısında mıhlanıp kalan düşman kuvvetleri, 19-20 Aralık 1915 gecesi Anafartalar ve Arıburnu cephesinden, 8-9 Ocak 1916 gecesinde Seddülbahir’den çekilip gittiler.

Çanakkale Savaşları sırasında İngilizlerin zâyiâtı 205.000 Fransızlarınki ise 47.000’dir. Türklerin zâiyâtı ise 253.000’e ulaşmıştır. İngilizleri, Osmanlı Türklerinin üzerine sürenlerin başında büyük Türk düşmanı Churchill gelmektedir. Osmanlı Devletini lüzumsuz yere savaşa sokan İttihat ve Terakki liderleri (Cemâl-Talat-Enver), Mondros Mütârekesi sonunda, devleti yüzüstü bırakıp yurt dışına kaçtılar. Cemâl ve Talat, Ermenilerce öldürüldü.

Kaynak

Rehber Ansiklopedisi

CENGİZ HAN

Wed, 14 Aug 2024 17:44:34 +0200

CENGİZ HAN

Meşhûr Moğol imparatoru. 1155’te Onon Irmağı kıyısındaki Dülün-Boldak kasabasında doğdu. Babası Yegüsey Bahadır’dır. Asıl adı Timuçin olup, imparator olunca Cengiz adını aldı.

Timuçin’in babası, Moğolların oldukça tanınmış boy beylerindendi. Babasının ölümünden sonra Timuçin, etrafına birtakım Moğol ve Türk kabîlelerini topladı. Kendisine tâbi olmayan kabîleler üzerinde katliam derecesine varan zulümler yaptı. Ayrıca kabîlelerin önde gelenlerini öldürtüyor ve kendisine karşı gelebilecek bir kimse bırakmıyordu. Esâsen hayat şartlarının ağır, toprağın kısır olduğu, şehirlerin teşekkül edemediği Moğolistan’da derebeylik teşkilâtı dışında ictimâî bir devlet teşkilâtı yoktu. Bu sebeple Timuçin de aynı yolu seçti. Evvela eski arkadaşı ve kankardeşi Camuka Hanı ve yine eski müttefiki ve Kerayit Moğollarının kralı Ong Han ile oğlu Sengün Hanı yendi. 1206 yılında Naymanları da yenerek Batı Moğolistan’a hâkim oldu ve Cengiz adını takınarak imparatorluğunu îlân etti.

İlk olarak devletine, ileride Cengiz Kânunu denilecek olan kâidelerle düzen verdi. Boy beyleri ve büyük kumandanlarından meydana gelen kurultayını topladı. İlk hedefi Çin İmparatorluğu idi. 1215’te çok çetin geçen muhârebelerden sonra, Çin’in başkenti Pekin’i ele geçirdi. Sonra Uygur ve Karluk Türk devletlerini kendisine tâbi hâle getirdi. Nihâyet 1218’de Türkistan’a, Harezmşahlara ve Doğu Türk Hakanlığına karşı sefere çıktı. Harezmşahlar hükümdârı Celâleddîn Harezmşah büyük bir mücâdele vermesine ve kahramanlıklar göstermesine rağmen dalga dalga gelen Moğol kuvvetleri karşısında yenilmekden kurtulamadı. Bütün Türkistan, başkenti Semerkand da dâhil, Cengiz’in eline geçti. Celâleddîn Harezmşah İran’a çekildi ise de, bir müddet sonra Moğollar burayı da ele geçirdiler.

Bundan sonra Moğolistan’a dönen Cengiz, Çin’e karşı son seferine çıktı. Son seferini kazanan Cengiz, 1227’de Kansu’da öldü. Burhan-Haldun Dağlarında, bugün dahi bilinemeyen bir yere gömüldü.

Cengiz, kan dökücü ve zâlim bir hükümdâr olup, Türk şehirlerinde müthiş katliâmlar yaptırdı. Çeşitli târih kitaplarında ifâde edildiğine göre; “Cengiz dünyânın en büyük cihângirlerinden ve en meşhur zâlim ve kan dökücülerindendir. Horasan, Kandehar ve Multan gibi medeniyet merkezlerini yakıp yıktı. Milyonlarca Müslümanı öldürdü. Çoğunu câmilerde kılıçtan geçirdi. Buhara, Semerkand ve Herat gibi ilim merkezi olan büyük şehirleri harabeye çevirdi. Kadınlarını esir diye askerlerine dağıttı. İslâm medeniyetine, yerine getirilemeyecek darbeler indirdi. İslâm âlimlerinin milyonlarca eserlerinin bugün elde bulunamaması, Cengiz ile torunlarının ve bunların emri ile saldıran vahşi Moğol yağmacılarının yaptıkları tahriplerin netîcesidir.

Cengiz, Moğol olup, Türklükle hiçbir ilgisi yoktur. Yağmacılıkla geçinir ve Güneşe tapınırlardı. İslâm ve medeniyet düşmanıydılar. Askerlerinde nikâh ve âile duygusu yoktu. Cengiz, teşkilâtlı ve düzenli bir ordudan çok, çapulcu gürûhu gibi bir orduya sâhipti. Bu sebepledir ki, taşkınlık ve azgınlık zamânı kısa sürdüğü hâlde, yıktığı medeniyetler bir daha eski hâlini alamadı.

CENGİZNÂME

Moğol hükümdârı Cengiz Hanın hayâtı, şahsiyeti ve fetihleri etrafında söylenmiş destan. Bu destan Orta Asya’da Cengiz ve çocukları tarafından idâre edilen bâzı Türk kabîleleri arasında 13. asırda doğmuştur. Yazılı edebiyâta 15. yüzyıl sonlarında geçmiş olan bu destanın, Orta Asya Türkleri arasında yaygın ve devamlı bir ömrü olmuştur.Türklerin İslâmiyetten uzak kalan Başkurt, Kırgız-Kazakları, Yakutlar-Tonguzlar gibi boyları arasında ısrarla yaşatılmıştır.

Eserde vak’alar, Moğol İmparatoru Cengiz’in ve çocuklarının târihi hikâyelerine uygundur. Bu sebeple Cengiznâme, Cengiz’den başlayarak Moğol Hanlarının destânî bir târihi olarak kabul edilmiştir. Destan, Cengiz’in atalarını ve doğuşunu hikâye ile başlar. Evlenişi, bâzı Orta Asya kabîlelerinin başına geçişi, yaptığı savaşlar ve fetihleri anlatıldıktan sonra kurduğu imparatorluğu çocukları arasında paylaştırarak ölmesiyle biter.

Cengiz, Müslüman Türkler tarafından hiç sevilmemiş ve hep nefretle karşılanmıştır. Bilhassa Osmanlı Türkleri Cengiz’in yaptığı fetihler esnâsında yaptığı zulümleri, yakıp yıktığı şehirleri, harâb ettiği mâmûreleri ve oluk gibi akıttığı Müslüman kanını unutamamışlardır. Ayrıca Anadolu’da 12. asırda bütün şiddetiyle yaşanan Moğol zulüm ve baskısı, Cengiz ve ordularının Selçuklu ve Osmanlı Türkleri içinde nefretle anılmasına yetmiştir. Dolayısıyla Anadolu Türkleri arasında bu destan bilinmez.

Cengiznâme’nin Paris Millî Kütüphanesinde, Berlin Devlet Kütüphânesinde, British Museumda yazma nüshaları vardır. İlk matbu nüshası İbrâhim Halfin tarafından 1822’de Kazan’da bastırılmıştır.

KÖPRÜLÜ MEHMED PAŞA

Tue, 13 Aug 2024 17:50:29 +0200

KÖPRÜLÜ MEHMED PAŞA

On yedinci yüzyıl Osmanlı Sadrâzamlarından. Babasının adı Hüseyin olup, Arnavutluk’un Berat Sancağının Rudnik köyünde doğdu. Gençliğinde Osmanlı sarayında hizmete alındı. İyi bir tahsil ve terbiye görerek yetiştirildi. Köprülü lakabı, Amasya’ya bağlı Köprü kasabasından evlenip orada ikâmet etmesindendir.

Osmanlı Devletinde saray mutfağı olan Matbah-ı âmirede hizmete başladı. Osmanlı sultanlarından Dördüncü Mehmed Han (1623-1640) devrinde, Silâhdâr Hüsrev Paşanın maiyetine girdi. Enderun’da başladığı hizmette, Hüsrev Paşanın vezirliği sırasında Hazînedarlığa yükseldi. Çeşitli voyvodalıklarda yaptığı hizmetler üzerine makam ve rütbesi yükseldi. Şam, Kudüs, Trablus eyâletlerinde vâlilik yapıp, 1650’de vezirlik rütbesi verildi. Sultan Dördüncü Mehmed Han (1648-1687) devrinde, Boynueğri Mehmed Paşadan sonra 15 Eylül 1656’da Sadrâzamlığa tâyin edildi.

Köprülü Mehmed Paşa, sadrâzamlığa getirilmesiyle, esaslı bir ıslâhat başlattı. Mâlî, adlî, askerî tedbirler alıp, Osmanlı Devletini daha da kuvvetlendirdi. Venediklilerin işgâline uğrayan Bozcaada’yı 31 Ağustos 1657’de, Limni Adasını da 15 Kasım 1657’de kurtardı. Osmanlı Devletine karşı Avrupa devletleriyle ittifak kurup, isyân eden Erdel üzerine, 1658 yazında sefere çıktı. 1 Eylül 1658’de Erdel’in kapısı vaziyetindeki Yanova teslim alınıp, Prens Georges Rakoczy kaçınca, yerine Akos Borcsai tâyin edildi. Yanova, Şebes ve Lagoş şehirleri Osmanlı Devletine katıldı. Erdel’in haracı kırk bin altına çıkarılıp, elli bin kuruş harb tazmînâtı alındı. Osmanlı ordusunun ve Vezir-i âzam Köprülü Mehmed Paşanın Avrupa kıtasında seferde olmasını fırsat bilen Celâlîler, Anadolu’da harekete geçti. Bunun üzerine Avrupa seferi dönüşünde görevlendirilen Köprülü fesad yuvalarını dağıtıp, elebaşlarını yakalattı. Âsilerin üzerine kuvvet sevk edip, cezâlandırdı. Bu Celâli hareketlerinin bastırılmasında, Diyarbakır Vâlisi Murtaza Paşanın çok hizmeti geçti. Osmanlı Devletinin varlığı ve bekâsı için âsilere karşı sert tedbirler aldı.

Köprülü Mehmed Paşa, uzun yıllar çeşitli kademelerde vazîfe yaptıktan sonra, vezîr-i âzamlığının 5 yıl 1 ay 15. gününde seksen yaşlarındayken 29/30 Ekim 1661 gecesi vefât etti. Devlete hizmetinden çok memnun olan Sultan Dördüncü Mehmed Han, Köprülü Mehmed Paşanın oğlu Fâzıl Ahmed Paşayı Vezir-i âzamlığa tâyin etti. Köprülü; akıllı, zekî, hâdiselerden ders alır, vaziyete göre hareket eder, hissî hareket etmezdi. Her şeyi zamânında yapmaya dikkat ederdi. Devletin menfaatlerini her şeyden üstün tutardı.

Amasya’nın Vezirköprü kazâsı ve Köprülü âilesi, Köprülü Mehmed Paşanın adıyla alâkalıdır. Kabri, İstanbul Çemberlitaş yakınında yaptırdığı kütüphânesinin bahçesindedir.

Âl-i Osman’a son derecede sâdık olup pâdişâh kendisinden emindi. Devletin en buhranlı dönemlerinde idâreyi ele alıp içeride fitne ve fesâdın kökünü kazıyan dışarıda kaybedilen toprakları tekrar ele geçiren Köprülü Mehmed Paşa pekçok hayır eserleri bıraktı. Türbesinin yanında medresesi ve çeşmesi, Taraklu Borlu (Safranbolu) da câmisi vardır. Tokat’ın Turhal kazâsında han, Amasya’nın Vezirköprü kazasında çeşme ve namazgâhı, Anadolu, Rumeli ve adalarda pekçok câmi, mescit namazgâh, mektep, köprü, han, çeşme, değirmen ve dükkânlar yaptırdı. Bu eserlerin masraflarını ve tâmirâtının karşılanabilmesi için de pekçok arâzi vakfetti.

I. Bayezid Kimdir?

Sat, 20 Jul 2024 14:28:02 +0200

I. Bayezid Kimdir?

I. Bayezid veya Yıldırım Bayezid (Osmalıca: بايزيد اول) (y.1360, Edirne – 8 Mart 1403, Akşehir), dördüncü Osmanlı padişahı. 1389'dan 1402 yılına kadar hükümdarlık yapmıştır.[1][2] Babası Sultan I. Murad, annesi ise Gülçiçek Hatun'dur.

Padişahlık öncesi yaşamı

Babası Sultan I. Murad, annesi Rum[3] asıllı olan Gülçiçek Hatun'du.[4][5] Adı babaannesinin babası Türkmenlerin Şeyh Edebali diye andığı Ebâ Yezîd'in adından gelir. Küçük yaştan itibaren zamanın seçkin âlimlerinden genel İslam eğitimi ve değerli kumandanlardan askerlik, sevk ve idare dersleri aldı. Osmanlı tarihlerinde kendisinden ilk olarak söz edilmesi, 1381'de Germiyanoğulları Beyi Süleyman Şah'ın kızı Devlet Sultan/Hatun'la evlenişi nedeniyledir. Bu evlilik babası I. Murat'ın Germiyan topraklarının neredeyse tamamını "gelin çeyizi" olarak sınırlarına katmak politikasının sonucuydu. 1381 yılında evlenişinin takip eden yıllarda devlet idaresinde yetişmesi için Sultanönü, Eskişehir ve sonra Germiyan ili Kütahya sancakları beyliğine atandı. Sancaklarının askeriyle Anadolu ve Rumeli yakalarında savaşlarda babasının safında yer aldı. 1385'te kardeşi Şehzade Savcı Bey'in, Bizans veliahdı Andronikos Paleologos ile birlikte hareket ederek ayaklanmasının bastırılışı ve Şehzade Savcı'nın gözlerine mil çekilmesi sonucu öldürülmesi olayları ile de Osmanlı tarihlerinde bahsi geçmektedir. 1389'da Sırpların çoğunluğunu oluşturduğu Haçlı ordusu ile yapılan Birinci Kosova Muharebesi'ne katıldı. Osmanlı ordusunun sağ kanadının komutanlığını yaptı; savaşta büyük kahramanlık gösterdi ve savaşın Osmanlılar tarafından kazanılmasında komutası altında bulunan Osmanlı sağ kanadının Sırplara bir karşı taarruz ile Sırp ordusunu çökertmesi çok önemli katkı sağladı. Babası Sultan I. Murad, bu savaş sonunda bir Sırp soylusu olan Milos Obilic tarafından öldürülünce, devlet ileri gelenlerinin ortaklaşa kararı ile Osmanlı tahtına geçti.[6]

Saltanatı
Yakup Bey'in öldürülmesi

I. Bayezid'in Kosova'daki cülûs töreni] (Hünernâme)

I. Bayezid, I. Kosova Muharebesi'nin son saatlerinde babasının suikasta uğrayıp öldürülmesi üzerine, öldürülen Sırp prensi Lazar Hrebeljanović'ın eşi Milica ve küçük oğlu Stefan Lazarevic savaş alanından çağrılarak kendisine biat ettirildi. Bu biat töreni biter bitmez kaçan düşman askerlerinin peşinde olan kardeşi Yakup Çelebi çağırtılarak çadırda boğduruldu. Böylece Bayezid, tahtın tek varisi konumuna ulaştı. Zamanının tarihçisi Âşıkpaşazâde, Yâkub'un öldürülmesi “o gece askeri iztiraba düşürdü” demektedir.[7]
Rumeli sorunları ve seferleri[2]

1389'da ilk olarak I. Bayezid, Anadolu işlerini bir köşeye koyup Rumeli sorunları ile ilgilendi. Sırbistan işlerini yoluna koymak için çaba verdi. Kosova Savaşı'nda öldürülen Sırp Kralı Lazar'ın ardılı olan İstvan Lazaroviç'le yeni bir anlaşma yapılarak Sırplar için yıllık vergi ödenmesi tayin edildi ve yeni kralın kız kardeşi Mara Despina'nın I. Bayezid ile evlenmesi için anlaşma yapıldı. Yeni bir Hristiyan ittifakını önlemek amacıyla Vidin, Eflak ve Bosna yörelerine Paşa Yiğit, Hoca Firuz ve diğer akıncı beyleri komutasında akıncı birlikleri sevk edildi. Yoğun bir Türkmen grubunun Üsküp ve civarına yerleştirilmesi sağlandı. Padişah kışı Edirne'de geçirdi. Edirne'nin imar edilmesi için uğraştı. Hükümdarlığını kutlamaya gelen elçileri kabul etti. Venedik Cumhuriyeti elçisi Francesko Kuirini'ye Venedik ticari kolonilerine tanınan imtiyazların devam etmesi için güvence sağlandı.

1391 ilkbaharında Anadolu'da Kastamonu seferi yapmaktayken Eflak Voyvodası Mirce, Tuna Nehri'ni geçip Karinabad'a kadar ilerledi. Bunun üzerine I. Bayezid hızla Rumeli'ye Mirce üzerine yöneldi. Arkus Ovası Muharebesi'nde Mirce komutasındaki Eflak ordusuna karşı çıktı. Savaşı Osmanlı ordusu kazanıp Eflak Voyvodası Mirce esir alındı. Mirce ile yapılan anlaşmaya göre Mirce çok yüksek bir kurtuluş akçesi ödemek zorunda kalıp ülkesine dönebildi. Eflak Voyvodalığı da Osmanlı Devleti'ne bağımlı bir vasal devlet statüsüne girdi.

1393'te de I. Bayezid Anadolu'da Amasya ve civarında iken Macarların saldırıları üzerine Rumeli'ye döndü. Bulgarların başkenti olan Tırnova'yı ele geçirdi. Macar-Bulgar karışık orduları işgaline uğrayan Tuna boyu kaleleri olan Silistre, Niğbolu ve Vidin'i tekrar Osmanlı egemenliğine aldı. Niğbolu kalesine kapanmış Bulgar Kralı Şişman ve oğlu Aleksander kısa bir kuşatma sonunda bu kalede I. Bayezid eline esir düştüler.

Yıldırım Bayezid Han

1394'te Selanik ve Yenişehir'i (Mora Yarımadası) alan Osmanlı orduları, Teselya ve Arnavutluk'a kadar ilerlediler.

1395'te Bizans İmparatoru ve prenslerinin Serez'de görüşmeleri başarısız kalınca I. Bayezid komutasında Osmanlı ordusu güneye Yunanistan üzerine hücuma geçip Tırhala, Domacia, Patras ve Farsala şehirlerini eline geçirdi. Sonra tarihî Termopylae Geçidi'nden geçerek Atika Yarımadası bölgesine girdi. Yunanistan'daki başarısından sonra I. Bayezid yine o yaz sonu Anadolu'ya Kastamonu'ya yöneldi.

23 Eylül 1396 tarihinde Rumeli'de ilerlemekte olan Haçlı Ordusu'nu Niğbolu Muharebesi ile mağlubiyete uğrattı. Haçlı Ordusu tamamen dağıldı.

1397'de Balkanlardaki akıncı grupları Evrenos Bey, Murtaza Bey ve Yakup Paşa komutalarında Venedik'e bağlı olan Koron ve Modon kaleleri ile Mora'ya akınlar tertip ettiler. Bu akınlar yıldırma ve yağma toplama hedefliydi; bu kaleler ve arazileri fethetmeleri ve arazilerine yeni Türkmen aileleri yerleştirilmeleri ön görülmemekteydi. Tam aksine Rumeli'nin bu yörelerinin bazı yerlerinde bulunan halk toplu olarak Anadolu'ya göç ettirilmişti.

Anadolu sorunları ve seferleri

1389'da I. Bayezid'e yönelik daha büyük bir tepki Anadolu Türkmen beyliklerinden gelmişti. Sözde Yakup Çelebi'nin öcünü almak üzere, Germiyanlı, Aydınlı, Saruhanlı, Menteşeli, Hamitli beylikleri ve hatta Sivas Hükümdarı Kadı Burhaneddin eyleme geçmişlerdi. Amaçları giderek büyüyen Osmanlı devletinin gücünü kırmak ve kaybettikleri topraklar varsa bunları geri almaktı.

1390 baharında I. Bayezid yanına vasal devletlerden katkılar olarak Sırp Kralı İstvan Lazaroviç ile Bizans İmparatorunun oğlu ve veliahtı Manuil'i alarak olağanüstü başarılar sağlayan bir Anadolu seferi gerçekleştirdi. Hızla hareket ederek Aydınoğulları, Saruhanoğulları, Germiyanoğulları, Menteşeoğulları ve Hamitoğulları beyliklerini ortadan kaldırdı. Saruhan beyleri Hızırşah ve Orhan Bey'in Bursa'da, Germiyanlı Yakup Bey'in İpsala'da ve Aydınlı İsa Bey'in ise Tire'de oturmaları emredildi. Antalya'ya kadar indi. Bu arada Bizans'in elinde bulunan Anadolu içinde dört tarafı Osmanlı arazisi ile çevrili bir enklav şeklindeki Filedelfiya (şimdiki Alaşehir) kalesini vasalı olan Manuil'e zaptettirdi. O yıl sonbaharda Karamanoğlu Alâeddin Bey, Candaroğulları BeyiSüleyman ve Sivas Hükümdarı Kadı Burhaneddin arasındaki ittifakı yıkmak için Konya'yı kuşattı. Yıldırım'ın eniştesi olan Karamanoğlu Alâeddin Bey barış imzalayarak Çarşamba Suyu'na kadar topraklarını Osmanlılara bırakmak zorunda kaldı.

1391-92 kışını Bursa'da geçiren I. Bayezid 1392 baharında Kastamonu üzerine yürüyerek, Candaroğlu topraklarını ele geçirdi.[8] Kadı Burhaneddin üzerine gönderilen öncü Osmanlı birlikleri önce Osmancık Kalesi'ni aldılar. Fakat Kadı Burhaneddin ordularına karşı yapılan Kırkdilim Muharebesi'nde yenilip bu ordunun komutanı olan, I. Bayezid'in büyük oğlu Şehzade Ertuğrul Çelebi bu savaşta şehit düştü. Kadı Burhaneddin'in Moğol asıllı akıncıları Anadolu Osmanlı topraklarına yayıldı. I. Bayezid ise Macar ordularının Rumeli'de yaptıkları hücumları önlemek amacıyla Rumeli'ye dönmek zorunda kaldı.

1393 baharında Anadolu büyük bir savaş ortamı hâlini alıp I. Bayezid müttefikleri ile Kadı Burhaneddin müttefikleri arasında yer yer patlak veren savaşlara sahne oldu. Anadolu'da sefere çıkan I. Bayezid bu defa Amasya ve yöresine yöneldi. I. Bayezid'in yerel müttefiki Niksar merkezli Canik bölgesi yerleşikli Taceddinoğullarıydı. Bunun sefer sonucunda Amasya, Merzifon, Turhal ve Tokat kaleleri Osmanlılar eline geçmiştir.

I. Bayezid bu stratejik önemi çok büyük sınır bölgesini yeni bir Osmanlı eyaleti olarak organize etmiş ve eyalet valiliğine oğlu Mehmet Çelebi'yi atamıştır. O yıl yazı da I. Bayezid Rumeli'ye dönüp Bulgar ve Macarların Tuna kalelerini işgali sorunu ile uğraşmak zorunda kaldı.

1394'te Timur, Dicle'yi geçip Anadolu'ya girmişti. Anadolu'da ve Suriye'de yerel egemenliğini yitirmiş veya yitirme tehlikesi altında olduğu görünen beyler, Timur'a yanaştılar. Buna karşılık I. Bayezid güney Anadolu'da egemenlik gösteren Mısır merkezli Memlûklülerle dostane ilişki kurmak niyetiyle Mısır'a bir elçi gönderdi.

1395'te Rumeli'de Yunanistan üzerine bir seferden sonra, o yazın da yine ivedilikle Anadolu'ya döndü ve Candaroğullarına bağlı Sinop Kalesi'ni kuşattı. Candaroğlu İsfendiyar Bey bir barış teklif etti ve kendisi anlaşma ile bir bağımlı vasal devlet statüsüne girdi. I. Bayezid kışı Bursa'da geçirdi.

1396'da en önemli olay Niğbolu Muharebesi oldu. Büyük bir Haçlı ordusuna karşı çok önemli bir zafer kazanan I. Bayezid bu savaştan büyük ganimetle kışı geçirmek için Anadolu'daki Bursa başkentine döndü. Savaş ganimetlerini Bursa'nın imarına sarf etmeye başladı. Bursa Ulu Camii bu ganimetlerin kullanıldığı eserlerin başında gelir. Ayrıca Bursa'da bir hastane, bir darûlhayr, Ebu İshakane ve iki medrese de yaptırılmıştır.

Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı sınırları.

1397'de I. Bayezid'in eniştesi olan Karamanoğulları Beyi Alâeddin Bey, Oğuz boyları Türkmenlerinden büyük bir ordu oluşturmuştu ve 1390'da Osmanlılara kaybetmiş olduğu arazileri almaya hazırlanmaktaydı. I. Bayezid İstanbul kuşatmasını bırakarak bir ordu ile Karamanoğulları karşına gitti. Karamanlılar ve Osmanlılar arasında yapılan Akçay Ovası Savaşı I. Bayezid'in kesin galibiyeti ile bitti. Karamanoğlu Ahmet Bey savaş meydanından kaçıp Konya Kalesi'ne sığındı. I. Bayezid tarafından kısa bir kuşatmayla alınan Konya'da Alâeddin Bey yakalanıp idam ettirildi. Osmanlılar Karaman (Larende) Kalesi'ni de aldılar. I. Bayezid, Karamanlı Alâeddin Bey'in karısı olan kız kardeşi Nefise Melek Hatun'u ve yeğenleri Mehmed ve Bengi Ali'yi Bursa'ya gönderdi.

1398'de ilkbaharda I. Bayezid, Samsun ve çevresinden oluşan Canik yöresine bir sefer yaptı. Bu yörede bulunan küçük beylerin egemenliklerine son verdi ve yaz başında tekrar Bursa'ya geri döndü. Fakat o yaz başında Kadı Burhaneddin, Akkoyunlu Hükümdarı Kara Yülük Osman Bey ile savaşa girişmiş; bu savaşı kaybedip esir düşüp Akkoyunlular tarafından öldürülmüştü.[9] Kadı Burhaneddin'in ümerası I. Bayezid'e çağrı gönderip bu devlet arazilerinin Osmanlıların eline geçmesini istediler. Bu nedenle 1398 yaz sonu I. Bayezid yeni bir Anadolu seferine çıkmak zorunda kaldı. Bu sefer de Kırşehir'den Sivas'a kadar uzanan bir büyük yöreyi Osmanlı sınırlarına katıp yine Bursa'ya geri döndü.

1399'da ise tekrar bir Anadolu seferi düzenleyen I. Bayezid bu sefer Mısırlı Memlûk Devleti elinde bulunan güney ve güneydoğu Anadolu yörelerine yürüdü. Bu suretle Memlûklülerle yıllar süren barışı sağlayan karşılıklı anlaşmalar ihlal edilmiş olmaktaydı. Fakat I. Bayezid, Mısır Memlûk Sultanı Berkuk'un ölmesi nedeniyle Osmanlılar ve Memlûklüler arasındaki anlaşmanın da yürürlüğü kalmadığı tezini ortaya atıp bu mütecaviz olan askerî harekâtını savunmaya çalıştı. Mısır'ın sınır kaleleri olan Malatya, Darende ve Divriği kalelerini eline geçirdi. Dulkadiroğulları topraklarına girdi.

Kosova Savaşı'nı tasvir eden bir tablo

O yıl Uygur asıllı Erzincan Emiri Mutahharten'in teşviki ile Timur bir öncü Anadolu seferi yaptı. Yörelerini Osmanlılara yitirmiş olan Anadolu beyleri de Mutahharren vasıtasıyla Timur'a sığınmışlardı. Buna karşılık Karakoyunlu Kara Yusuf Bey ve Sultan Ahmed Jelayir, Osmanlılara sığınmıştı.

1400'ün ilk aylarında I. Bayezid yine İstanbul kuşatması ile ilgiliyken Timur'un Sivas'ı aldığı, Kayseri yakınlarında bir Osmanlı Anadolu eyaletleri ordusunu mağlup edip dağıttığı ve Malatya'ya inip bu kaleyi ele geçirdiği haberlerini aldı. Ağustos'ta İstanbul kuşatmasından ayrılmakla beraber, I. Bayezid o yıl Anadolu'ya sefer yapmadı.

1401'de ise Timur'un Bağdat'a yöneldiği haberi geldi. I. Bayezid o yaz Erzincan Emiri Mutahharten üzerine bir sefer başlattı. Osmanlılar ve Timur arasında sıkışan Mutahharren Osmanlılara bağlılığını sundu. Ancak Timur'un Sivas'ı almasına yardımcı olduğunu bilen ve ona güvenmeyen I. Bayezid, Erzincan'ı ve Kemah'ı ele geçirerek Erzincanlılar'ın isteği üzerine Mutahharten'in, kendisine bağlı olmak kaydıyla hükümdarlığını tanıdı. Buna rağmen Mutahharten, Timur ile olan ilişkisini sürdürmüş ve I. Bayezid'in eline geçmiş Kemah Kalesi'ni geri almak için destek sağlama girişiminde bulunmuştu.

Timur o yıl Karabağ'da kışlağa çekilmişti. Timur diğer Anadolu beyliklerinin de yasal hükümdarlarına geri verilmesini I. Bayezid'den istiyordu. O yıl iki hükümdar arasında birbirini tahrik etmek için karşılıklı hakaretlerle dolu bir mektup diplomasisi başladı.[10] Timur bir taraftan Fransa, Cenova ve Bizans ile ilişkilere başlamıştı; diğer taraftan da I. Bayezid'e gönderdiği mektuplarla sözde uzlaşmacı bir yaklaşımla I. Bayezid'i çileden çıkaracak isteklerde bulunmaktaydı. I. Bayezid Mısır Memlûklüleri ile dayanışma için diplomatik girişimlerde bulunduysa da bunda başarı sağlanmadı.

1402'de Timur büyük bir ordu ile Anadolu seferi başlattı. O yıl baharında Kemah Kalesi'ni kuşatıp aldı ve Sivas üzerine yürüdü. I. Bayezid ise ordusu ile Tokat'a gelmiş ve orada ordugâh kurmuştu. Her iki taraf da bu yörede savaşa razı olmayarak biri kuzeyden diğeri güneyden Kızılırmak'ı takip ederek Ankara'ya geldiler. Burada 22 Temmuz1402'de Ankara Savaşı başladı. Timur Ankara Savaşın'da büyük başarı kazandı.

Yıldırım Bayezid yıldan yıla askerî sefere geçerek Anadolu Türk siyasi birliğini kuran ilk Osmanlı hükümdarı oldu. Bu faaliyetleri üzerine Yıldırım Bayezid, Abbasi halifesinden Sultan-ı İklim-i Rum (Anadolu ülkesi sultanı) unvanını aldı.[11] Bu da bir anlamda Bayezid'in icraatını meşrulaştırıyordu.

Bizans sorunları ve İstanbul kuşatması[12]

I. Bayezid padişahlığının ilk yılı olan 1389'da Bizans İmparatorluğu'ndaki saltanat çekişmesi sorunlarına da önem verdi. V. İoannis tahtta bulunuyordu; ama yeğeni VII. İoannis Kosova Savaşı sırasında Ceneviz'de bulunup amcası aleyhine bir darbe hazırlamaktaydı. I. Bayezid'in de yardımını sağlayıp 11 Nisan 1390'da Yıldırım'ın sağladığı bir Türk birliği desteği ile amcası V. İoannis'i ikinci defa tahttan indirmeyi başardı. Fakat VII. İoannis şimdiki Yedikule yerinde olan Altın Kapı hisarında kendini savunmaya başladı ve oğlu Manuil'i Midilli adasından çağırdı. Midilli'den Rodos Sen Jan Şövalyeleri gemileri ile gelen Manuil ve babası 3 hafta süren bir şehir iç savaşı sonunda tekrar V. İoannis'i Bizans İmparatorluğu tahtına getirdiler. Destek verdiği kişinin tahttan indirilmesinden hoşlanmayan I. Bayezid ise Osmanlılara yıllık tazminat ve askerî yardım sağlamakla yükümlü olan bir vasal devlet olan Bizans'tan 1390'da çıktığı Anadolu seferi için yardım istedi ve Manuil, Yıldırım'ın Anadolu seferine katılmak zorunda kaldı.
Oğullarından Musa Çelebi

1390'da Bizans İmparatoru V. İoannis, Bayezid'in Anadolu'da olmasından yararlanarak İstanbul şehri surlarının şimdi Yedikule içinde kalan tören kapısı olan Altın Kapı civarını, şehrin içinde ve etrafında bulunan, kullanılmayan ve yıkık kiliselerden alınan taşlar ve mermerlerle pekiştirmişti. Bu projeye kızan I. Bayezid bu yeni yapıları yıkmasını ve bu yıkım yapılmazsa iki devlet arasında savaş başlayacağını ve Yıldırım'ın yanında bulunan İmparator'un oğlu ve vârisi Manuil'in gözlerinin kör edileceğini söyleyerek tehdit etti. Çaresiz kalan V. İoannis, Sultan'ın bu isteklerini yerine getirmek zorunda kaldı ve bu yeni sur tamirlerini yıktırdı. Bunu çok utandırıcı bulan V. İoannis bu nedenle sinir buhranları geçirdi; 16 Şubat 1391'de öldü ve yerine oğlu II. Manuil geçti.

II. Manuil, Yıldırım'ın şehirde bir Türk mahallesi kurulması, bir cami yapılması ve yıllık verginin artırılması isteklerini kabul etmeyince Yıldırım (aralıklı olarak 1391 ile 1400 dönemlerinde) İstanbul'u karadan kuşatıp kara ablukası uygulamaya başladı.

1391'de İstanbul, karadan ve denizden kuşatıldı. Bizans'a gözdağı vermek için yapılan ve 7 ay süren kuşatma sonunda Bizanslılardan bazı imtiyazlar elde edildi.

1395'te Yıldırım Bayezid, uzun süre abluka altında tuttuğu İstanbul'u ikinci kez kuşattı. Kış mevsiminin yaklaşması üzerine kuşatmaya son verildi.

1396'da Yıldırım Bayezid, İstanbul'u üçüncü kez kuşattı, ancak sonuç alamadı.

1400'de Bizans imparatorunun Avrupa ülkelerini yeni bir haçlı seferi için örgütlemeye çalışması üzerine Yıldırım Bayezid, İstanbul'u dördüncü kez kuşattı. Timur'un Anadolu'ya girmesi üzerine kuşatma kaldırıldı.

Niğbolu Muharebesi

Ana madde: Niğbolu Muharebesi (1396)
Ayrıca bakınız: Devşirme

Yıldırım Bayezid'in 1395'te İstanbul'u ikinci defa kuşatmaktayken yeni bir Haçlı ordusu hakkında haberi oldu. Osmanlı istihbaratı iyi çalışmıştı. Esasen İstanbul Boğazı'ndan geçen ve Haçlı donanmasına iştirak edecek olan gemiler görülmekteydi. Ayrıca Bizans İmparatoru II. Manuil'in Macar kralına gönderdiği, Yıldırım'ın Haçlı ordusundan haberdar olduğuna dair mesaj da Osmanlıların eline geçmişti. Haçlı ordusu Buda'ya eriştiği zaman Yıldırım, İstanbul kuşatmasını çoktan bırakmış bulunuyordu. Gazi Evrenos Bey komutasındaki akıncılar hemen ilerlemişler ve Osmanlı ordusunun güzergâhı için keşif yapmaya başlamışlardı. Bayezid İstanbul'un ablukası için az sayıda birliği geri bıraktı ve bu yüzden Bizanslılar donanmalarını Tuna'ya gönderemediler.

Yıldırım Bayezid, Rumeli eyaleti ordularının düşmana hücum etmemesini ve Osmanlı ordusunun Edirne ve Filibe arasında toplanması emrini vermişti. Tecrübeli Sadrazam Kara Timurtaş Paşa tarafından organize edilen Rumeli ve Anadolu eyalet orduları büyük bir hızla burada toplanmaya başladılar ve Meriç kıyısına hemen hasıl oldular. Vasal devletlerden de önemli katkı sağlayanlar oldu. Özellikle Sırplar Stefan Lazarević komutasında Filibe'ye geldi ve ana Osmanlı ordusu ile Sıpka Geçidi güneyinde birleşti. Ana Osmanlı ordusu ise toplanma mevkiinden Ağustos sonunda hızla yola çıkıp 20 Eylül'de Sıpka Geçidi'nden geçip 21-22 Eylül'de Tırnova'ya vardı. Burada ilk defa bir Haçlı keşif birliği ile karşılaştılar. Osmanlı keşif birlikleri ise Niğbolu'ya yetişip Haçlı ordularının kale önünde ordugâhta olduğunu gördü. 24 Eylül'de Yıldırım Bayezid ve ana Osmanlı ordusu Niğbolu'nun birkaç kilometre güneyine geldi ve Yıldırım'ın otağı burada bir tepe üzerine kuruldu.

Yıldırım Bayezid, Edirne'den Tuna Nehri kıyısında bulunan Niğbolu Kalesi'ne 24 saat gibi kısa bir sürede ordusuyla beraber ulaştı. Adına yaraşır bir süratle gelen Sultan Yıldırım Bayezid, Divanı toplayarak durum değerlendirmesi yaptı. 25 Eylül 1396 günü kendinden aşırı emin Haçlı birlikleri Osmanlı süvarilerinin amansız akını karşısında bozguna uğramış âdeta bir baskın yemişlerdir.

Savaşın başlarında tepeden tırnağa zırhlı seçkin Hospitalier Şövalyeleri Osmanlıların öncü birliklerine kayıplar verdirmiş, onları kovalamak için ilerledikçe Türk askerlerinin daha önceden yerlere sapladıkları kazıkların olduğu bölgeye gelmişler ve atlarla ilerlemenin mümkün olmadığını görünce atlarından inmişlerdir.

Haçlı ordusunun, geçtiği yerde Müslümanları ve hatta Ortodoksları katlettiğini öğrenen Yıldırım Bayezid çok öfkelendi. Soylular bir kenara ayrıldıktan sonra yere bir kazık çakıldı ve boyu bu kazıktan uzun olan tüm diğer esirler idam edildi. Niğbolu Savaşı, Osmanlı'nın ilk zamanlarında esirlerin öldürüldüğü tek savaştır. Ancak çocuk yaştaki Haçlı askerlerinin canı bağışlandı ve onlar da Müslüman olarak yetiştirilmek üzere Türk ailelerine gönderildi.

Timur ve Ankara Muharebesi[13]

Ana madde: Ankara Muharebesi

I. Bayezid'in 1398'de Karaman ve 1399'da Dulkadirli topraklarına girmesinden sonra topraklarını kaybeden Anadolu beyleri bu sırada Hindistan seferinden dönen Timur'a sığınarak onu Osmanlı sultanına karşı kışkırttılar. Bu arada Timur'dan kaçan Karakoyunlu ve Celayirli beyleri de I. Bayezid'i Timur'a karşı tahrik ediyorlardı. Bu kışkırtmalar bir yana, Osmanlı için büyük bir tehdit oluşturan Timur ordusu Anadolu'ya ilerlemeye başlamıştı. Timur'un Osmanlılara ait Sivas'ı alması, Osmanlı ve Timur'un ordularının Ankara'da karşı karşıya gelmesi sonucunu doğurdu.

I. Bayezid Çubuk Ovası'nda, Timur'un ordusunu konaklarken buldu, bunun üzerine tüm vezirleri, paşaları ve oğulları hemen saldırmayı önermesine rağmen, mertlik üzere Timur'a toparlanma fırsatı verdi ve konakladı. Daha önce Timur ile anlaşmış olan Menteşeoğulları, Germiyanoğulları, Saruhanoğulları beyleri ve kuvvetleri, ihanet ederek karşı tarafa geçtiler. I. Bayezid'in vezirleri de büyük oğlu Emir Süleyman'ı, Osmanlı Devleti'nin devamı için savaş alanından kaçırdılar. Bu olayı gören Mehmet Çelebi ve Mustafa Çelebi de savaş alanını taht mücadelesi için terk etti. Osmanlı ordusunda yer alan Kara Tatarlar da Timur saflarına geçti. Daha savaşmadan yaşanılan bu bozguna rağmen I. Beyazıt elinde kalan en sadık 10 bin kişilik askeriyle saldırdı. Timur-Tatar ordusuna müthiş zararlar verdirdi. Ordusundan kaçanları savaş alanına geri getirebilmek için, merkezinde bulunduğu kuvvetinin, yanındaki paşalarının "Çıkmayınız akşama kadar dayanırız, gece olunca da geri çekiliriz" uyarılarına rağmen çıktı ve Tatar askerlerine yakalandı, esir düştü (28 Temmuz 1402).

Sonuçları:

Anadolu'daki Türk siyasal birliği bozuldu.
Beylikler Dönemi yeniden başladı.
İstanbul'un Fethi gecikti.

Ölüm

Yıldırım Bayezid, Timur'un elinde esir iken

Timur'un fetihnamesine göre Ankara Savaşı'nın bitiminde Bayezid bir gürz darbesiyle atından düşürülüp yakalanmış ve "Ben Sultan Bayezid'im. Beni sağ olarak hükümdarınıza götürünüz" demesi üzerine elleri bağlı olarak Timur'un çadırına götürülmüştür.[2] Timur tarafından şahsen Bayezid'in iyi karşılandığı belirtilmiştir. Yıldırım'ın oğulları Mustafa Çelebi ve Musa Çelebi de aynı savaşta tutsak düşmüşlerdir. Timur ve tümenleri Bursa ve İznik'i ve sonra İzmir'i ele geçirmişler; talan edip yakıp yıkmışlardır. Timur bu seferlerinde ve Anadolu'da bulunduğu sıralarda Bayezid'i devamlı olarak yakınında tutup ayrılmasına izin vermemiştir. Bayezid'i kaçırmak için birkaç girişim ortaya çıkartılınca Bayezid ve eşi Sırp Prensesi Olivera (veya Maria Despina) ile birlikte tutsak alarak demir kafeste tutuldukları da söylenmiştir.[kaynak belirtilmeli]

Yıldırım Bayezid 8 Mart 1403'te 43 yaşındayken Akşehir'de nedeni hâlâ bilinmeyen gizemli bir şekilde ölmüştür. Dönemin Timur vakanuvisleri[14] hastalanarak öldüğü belirtse de Timur vakanuvislerinin bu konuda esas alınamayacağı açıktır. Bu olayları Bayezidin ölümüne kadar yanında bulunmuş olan Koca Naib isimli bir solağından aktardığını[15] belirten Aşıkpaşazade, Bayezidin intihar ettiğini belirtir.[16]

Ord. Prof. Fuad Köprülü'nün böyle bir iddiası ise Türk tarih kurumunda kendi yazdığı makalesinde bu durumu açıkladı ve zehir içme vb. bir durumun gerçeklik ile bağlantısı olmadığı bizlere göstermektedir.

Yıldırım naaşı geçici olarak Akşehir'de Seyyid Mahmud Hayrani'nin türbesine defnedilmiştir. Ancak Semerkand'a dönerken Timur'a kendisini beğendirmiş olan Musa Çelebi'ye babası Yıldırım'ın naaşını alıp Bursa'ya birlikte götürmesi buyruğu verilmiştir. Bazı kaynaklara göre cenaze Musa Çelebi tarafından Bursa'ya getirilmiş ve Yıldırım Camii yanındaki türbesine gömülmüştür. Diğer kaynaklar ise Musa Çelebi'nin babasının naaşını mumyalanmış olarak Germiyanoğlu Yakup Bey'e Kütahya'ya getirdiğini; burada naaşın saklandığını ve 1404'te Çelebi Mehmed tarafından Bursa'ya getirilerek türbesine gömüldüğü yazılıdır.

Yıldırım lakabı

Yıldırım Bayezid'in Türbesi

I. Bayezid, yuvarlak yüzlü, beyaz tenli, koç burunlu, ela gözlü, kumral saçlı, sık sakallı ve geniş omuzluydu.

"Yıldırım" lakabını nasıl edindiği konusunda çeşitli rivayetler vardır:

Bunlardan en yaygın olanı Niğbolu Savaşı nedeniyle savaş meydanına hiç beklenmeyecek bir süratle ulaştığı için aldığıdır. Haçlılarca kuşatılan kalenin komutanı Doğan Bey'e gecenin karanlığında, kale duvarlarına kadar gelerek gerekli talimatları verecek kadar gözüpek bir komutan olduğu, savaşlarda askerinin önünde savaştığı ve askerlerinin yetişmekte zorluk çektiği tarih kitaplarında sıkça yer almıştır.
Bir başka rivayet de bu lakabı daha padişah olmadan babası I. Murad'ın yaptığı I. Kosova Savaşı'nda, Türk ordusunun zor duruma düştüğü anda, düşman ordusunu bir kanattan diğer kanada kadar yararak geçmiş olmasına bağlamaktadır.
Tarihçi Joseph von Hammer-Purgstall ise bu lakabın Bayezid'in kardeşi şehzade Yakup Bey'i öldürtmesinden kaynaklandığını belirtmektedir.[17]
İsmail Hakkı Uzunçarşılı'nın Büyük Osmanlı Tarihi adıyla toplanan çalışmasında, yıldırım lakabının kökeni olarak 1386'da (veya 87'de) Karamanoğlu'na karşı Konya Ovası'nda yapılan savaş gösterilir. Bu savaşta Şehzade Bayezid, sol kanattaki sipahilere komuta etmiş ve süratiyle dikkat çekmişti.
17. yüzyıl Osmanlı tarihçilerinden Bostanzade Yahya Efendi, Tarih-i Saf (Tuhefetu'l-ahbâb) adlı eserinde ise öfkeli ve kibirli olduğu için yıldırıma benzetildiğini yazmaktadır.[18]
Osmanlı sultanları biyografilerini yazan Necdet Sakaoğlu'na göre Yıldırım olasılıkla öz Türkçe adıdır.[2]
Müneccimbaşı Ahmed Dede'nin (1631-1702) yazdığı "Müneccimbaşı Tarihi" adlı kitabında ise bu lakabın yalnız kahramanlık ve şiddetinden dolayı verildiğini aktarır.[19]

İlk üç iddianın yanlış olması çok olasıdır çünkü Sultan Murat, 1386 (hicri 788) yılında Karamanoğlu Alâeddin Ali Bey'e karşı kazandığı başarı üzerine Ahmed Celâyir'e gönderdiği mektupta oğlu için Yıldırım lakabını kullanmıştır. O tarihte ne Kosova savaşı ne de Niğbolu savaşı söz konusudur.[20] Bu durum, lakabın Konya Ovası savaşında verildiği tezini destekler.
Ailesi
Eşleri[21]

Angelina Hâtûn - 1372'de evlendiği Birinci eşi. (İkinci kocası Don Diego Gonzalez de Contreras olan Yunan bir hanım.)
Fülane Hâtûn - 1372'de evlendiği İkinci eşi. (Konstantin'in kızlarından birisi.)
Devlet Şah Hatun - 1378'de evlendiği Üçüncü eşi; İsa Çelebi, Düzmece Mustafa Çelebi ile Büyük Musa Çelebi'nin annesi. (Büyük Musa Çelebi, İkinci Rumeli Sultanı Musa Çelebi Han ile karıştırılmamalıdır.)[21]
Maria Hâtûn - Dördüncü eşi. (İkinci kocası Don Payo Gómez de Soto Mayor olan Macar Kontu János’un kızı.)
........... Hâtûn - 1386'da Yenişehir'de evlendiği Beşinci eşi. (Bizans İmparatoru Manuil Paleologos'un kızlarından birisi.)
........... Hâtûn - 1389'da evlendiği Altıncı eşi. (Bizans İmparatoru V. İoannis'in karısı Eleni Kantakuzini'den olan kızlarından birisi.)
Hafsa Hatun - 1390'da evlendiği Yedinci eşi. (Aydınoğlu Emir Fahr’ed-Dîn İsa Bey'in kızı.)
Karamanoğlu..........hanım - Sekizinci eşi.
Sultan Hâtûn - Dokuzuncu eşi. (Dulkadiroğlu Emir Süleyman Şah Suli Bey'in kızı.)
Mileva Olivera Despina Hatun - 1390'da evlendiği Onuncu eşi. (Sırp kralı Lazar Hrebelyanoviç'in "Kraliçe Militza" ismindeki hanımından doğan kızı.)
..................
Devlet Hatun - On ikinci eşi. (Mehmet Çelebi'nin annesi.)

Erkek çocukları[21]

Şehzade Ertuğrul Çelebi
Şehzade İsa Çelebi
Şehzade Mustafa Çelebi
Şehzade Büyük Musa Çelebi
Şehzade İbrahim Çelebi
Şehzade Kasım Çelebi
Şehzade Yusuf Çelebi
Şehzade Hasan Çelebi
Sultan Küçük Musa Çelebi
Sultan Süleyman Çelebi
Şehzade Ömer Çelebi
Sultan I. Mehmed Çelebi

Kız çocukları[21]

İrhondu Hanım (Pars Bey'in oğlu Yakub Bey ile evlendi.)
............. Hanım (Olivera Despina Hatun'un kızı - Celâl ed-Dîn Miranşah'ın oğlu Ebu Bekir Mirza ile evlendi.)
Paşa Melek Hatun (Olivera Despina Hatun'un kızı - Timur'un generallerinden Şems ud-din Muhammed'in oğlu Emir Celâl ed-Dîn İslam ile evlendi.)
Sultan Fatma Hanım (Şehzade Kasım Çelebi ile birlikte İstanbul'a tutsak olarak yollandı, daha sonra 1420'de Sancak Bey ile evlendi.)
Oruz Hanım (Olivera Despina Hatun'un kızı.)
Hundi Fatma Hatun (Seyyid Emir Sultan ile evlendi.)
Fatıma Hanım

Batı Avrupa kültürel alanında Bayezid

Bayezid'in Timur'a yenilgisi çok sonradan Batı Avrupa'da efsanevi bir şekilde oyun yazarları, opera bestecileri ve ressamlar tarafından ele alınmıştır. Bütün bu Batı Avrupa kültürel eserleri gerçeklerden uzak ve gizemli Oryantalist fantezi olmaktan ileri gidememişlerdir. Bunların önemlilerinin listesi şöyledir:

1400 yılı civarında yazılmış Yakub Çelebi'nin Öyküsü (Història de Jacob Xalabín) adlı anonim eser. Bayezid, I. Murad'ın yaşça küçük ve gayrimeşru oğlu olarak tasvir edilir. Eserin sonunda tahtı elde etmek için kardeşi Yakub Çelebi'yi ve babası I. Murad'ı öldürür.
1587'de İngiliz oyun yazarı Christopher Marlowe'un iki kısımdan oluşan "Tamburlane the Great" oyunu.
1648'de Fransız oyun yazarı Jean Magnon'un "Le Gran Tamerlan et Bejezet" oyunu. Bu eserde Yıldırım yanında gerçekle ilişkisiz karısı ve kızı önemli rol oynarlar.
1670'li yıllarda bitirilen Avusturya Graz şehri civarındaki "Schloss Eggenberg" şatosunu süslemek için Bayezid esaretine dair bir sıra resim.
1725'te İngiltere'de bulunan Alman besteci Handel Londra'da Tamerlano adlı operasını sahneye koymuştur. Zamanının Avrupa'da alaturka modasının fantezisi olan bu eserde Bayezid yanında bir Yunanistan despotuna, ona âşık olan Beyazit'ın kızına, bir Trabzon Rum Kralı ve ona âşık bir kıza rol verilir.
1735'te Venedikli İtalyan besteci Antonio Vivaldi Verona karnivali için Il Bajazet (Tamerlano) adlı bir opera eseri: Bu opera eseri de Handel'in eseri karakterlerini içinde bulundurur.

Kaynak ve Dipnotlar

Wikipedia

Ankara Muharebesi

Sat, 20 Jul 2024 14:22:15 +0200

Ankara Muharebesi

Ankara Muharebesi, farklı kaynaklara göre 20 veya 28 Temmuz 1402'de Ankara'nın kuzeydoğusundaki Çubuk Ovası'nda, Osmanlı Devleti ile Timur İmparatorluğu arasında gerçekleşen muharebedir. Timur İmparatorluğu'nun kesin zaferiyle sonuçlanan muharebe sonrasında, Osmanlı Padişahı I. Bayezid Timurlulara esir düşmüş ve devlet, Fetret Devri olarak bilinen 11 yıllık hükümdarsız bir döneme girmiştir.

I. Murad'ın yerine 1389'da Osmanlı padişahı olan I. Bayezid ilk olarak ayaklanan Anadolu beyliklerini egemenliği altına aldı ve 1391'de Konstantinopolis'i kuşattı. 1396'da Niğbolu Muharebesi'nde Batı Avrupa'dan şövalyelerin oluşturduğu Haçlı ordusunu yenilgiye uğrattı. 1397 sonbaharında Karamanlılara karşı Akçay Muharebesi'ni kazandı. I. Bayezid 1399'da Malatya'yı Memlûklerden aldı. 1370 yılında Timur'un başına geçtiği Türk-Moğol devleti Timur İmparatorluğu ise Mâverâünnehir'de dağınık hâldeki Türk ve Moğol boylarını birleştirdi. 1378 yılında İran'ı alan Timur, sonrasında Azerbaycan ve Irak'ı ele geçirdi. 1391 ve 1395'te olmak üzere iki kez Altın Orda Devleti'ni mağlup etti. Timur 1399 yılında Hindistan Seferi ile Hindistan'ın kuzeyini kontrolü altına aldı. Ardından batıya yönelerek Bağdat'ı aldı ve Karakoyunlu Hükümdarı Kara Yusuf, tâbi olduğu Celâyir Sultanı Ahmed Celâyir ile birlikte I. Bayezid'e sığındı. Timur, Azerbaycan bölgesini verdiği oğlu Miranşah'ın akıl sağlığının bozulması ve karışıklıklar çıkması nedeniyle yedi yıl harbi olarak adlandırılan üçüncü batı seferine çıktı.

1399-1400 kışını Karabağ'da geçiren Timur, Pasinler'e geldiği esnada Anadolu beyleri kendisine sığındı ve Bayezid tarafından alınan topraklarının geri verilmesini talep etti. Timur, Akkoyunlu Hükümdarı Kara Yülük Osman Bey ile Erzincan Emiri Mutahharten'i siyasi vaatler ile kendi safına çekti. I. Bayezid ise Mutahharten'e tekrar kendisine tâbi olmasını ve vergisini vermesini istedi. Timur ise Bayezid'e Haçlılar ile savaşması nedeniyle saldırmadığını, haddini bilmesini ve kendisini savaşa zorlamamasını tembihledi. Bayezid ise Timur'a; "önceden beri onunla muharebe yapmak istediğini ve gelmediği takdirde kendisinin onun üzerine gideceğini" söyleyen bir mektup gönderdi. Bunun üzerine Timur, Sivas Kalesi'ni ele geçirmesinin ardından Suriye tarafına hareket etti. Bayezid ise bu esnada Mutahharten'den Erzincan ve Kemah'ı geri alırken Mutahharten'in ailesini tutsak etti. Timur, Bayezid'den Kemah ve çevresini teslim etmesini, şehzadelerinden birisini kendisine rehin vermesini, kendisine tâbi olmasını, Anadolu beylerinin topraklarını geri vermesini ve Kara Yusuf ile ailesinin teslim edilmesini talep ederken Bayezid bu istekleri reddetti. Timur, 1402 yılında tekrar Kemah Kalesi'ni ele geçirdi. Daha sonra Osmanlı elçileri tarafından Bayezid'in diplomatik teamüllere uymayan hakaret içerikli mektubu getirildi. Timur mektubu okuduktan sonra elçilere: "Bayezid'e verdiği nasihatlerin fayda etmediğini ve taleplerini yerine getirmeyen Bayezid'in sabırla bekleyerek intikamına hazır olmasını" tembihleyen bir konuşma yaptı. Timur, şart koştuğu taleplerinden vazgeçmedi ve Bayezid'in ordusuyla harekete geçtiğini öğrenince muharebe kararı aldı.

İki ordu Çubuk Ovası'nda, 20 veya 28 Temmuz günü muharebe düzenini aldı. Farklı kaynakların belirttiğine göre; Timur'un 140.000-800.000, Bayezid'in ise 70.000-300.000 aralığında askerden oluşan ordusu mevcuttu. Timur İmparatorluğu'nun, Osmanlı ordusunun sol cenahına ok saldırısıyla yaptığı ilk saldırıyı Rumeli tımarlı sipahileri püskürttü. Muharebe başında Osmanlı ordusunun sol cenahında yer alan Kara Tatarlar, muharebe esnasında saf değiştirerek Timur tarafına geçtiler. Daha sonra Anadolu beylerine bağlı eyalet askerleri de saf değiştirdiler. Her iki cenahını kaybeden Osmanlı ordusu, kalan kuvvetlerini merkezde birleştirerek tek bir tümen hâline geldi. Osmanlı ordusunda Sadrazam Çandarlı Ali Paşa, Yeniçeri Ağası Hasan Ağa, Süleyman Çelebi, Mehmed Çelebi ve İsa Çelebi kuvvetleriyle birlikte muharebe alanını terk ettiler. Bayezid kalan kuvvetleriyle düşman çemberini yararak, muharebe alanından yaklaşık 16 kilometre uzaklıktaki Mahmutoğlan'a ulaştı ancak burada atının tökezleyip düşmesiyle Sultan Mahmud tarafından yakalanarak esir alındı.

Muharebenin ardından Osmanlıların elindeki birçok şehir Timur ordusu tarafından yağmalanırken Bayezid'in Bursa'daki ailesi esir alındı. Bayezid, 8 Mart 1403'te Akşehir'de öldü. Timur, Bayezid'in ele geçirdiği topraklarını Anadolu beylerine iade etti ve Anadolu'daki siyasi birlik bozuldu. Kalan topraklar Osmanlı şehzadeleri arasında paylaştırıldı. Böylece Osmanlı Devleti, Fetret Devri olarak adlandırılan ve 1413 yılına kadar süren bir iktidar boşluğu dönemine girdi. Devletin sınırları; Çorum, Amasya ve Tokat hariç, Orhan Gazi dönemindeki sınırlarına kadar küçüldü. Timur'un Anadolu ve civar yerlere yaptığı seferler nedeniyle Anadolu'daki ticaret akışı bozuldu. Venedik ve Ceneviz ise Doğu Akdeniz'deki deniz ticaretini ele geçirdi. Anadolu'nun demografik yapısı kısmen değişirken, buradaki insan nüfusu Rumeli ve Balkanlara göç etti.

Muharebe öncesindeki askerî ve siyasi durum

Osmanlı Padişahı I. Murad'ın 1389'daki ölümünün ardından yerine geçen I. Bayezid, ilk olarak yeniden ayaklanan Anadolu beyliklerini bir yıl içinde kendi ülkesinin topraklarına kattı.[1] Anadolu'daki birliği sağladıktan sonra 1391 yılında Bizans İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis'i kuşattı.[a] 1396'da Niğbolu Muharebesi'nde Macaristan Kralı Sigismund yönetiminde, Batı Avrupa'dan şövalyelerin oluşturduğu Haçlı ordusunu mağlup etti.[3] Ertesi sene 1397 yılının sonbaharında Karamanlılara karşı kazanılan Akçay Muharebesi sonucunda Konya, Niğde, Aksaray, Karaman ve Develi; Osmanlı Devleti'nin eline geçti.[4][5][6] 1398'de ise Sivas ve çevresini kontrol eden Kadı Burhâneddin'in öldürülmesiyle Sivas, Tokat, Kayseri ve Amasya da Osmanlı egemenliğine girdi.[3][7][8]

1399'da Memlûk Sultanı Berkuk'un ölmesiyle birlikte, yerine çocuk yaştaki Ferec'in geçmesinden yararlanan I. Bayezid, Malatya'yı Memlûklerden aldı.[9] Dulkadiroğulları Beyliği'nin elinde bulunan Kâhta, Divriği, Besni ve Darende kaleleri de Osmanlıların eline geçti.[3][10] Bu fetihlerden sonra Osmanlı Devleti'nin sınırları böylece Fırat boylarına dayandı.[11] I. Bayezid daha sonra yenilgiye uğrayan yerel hanedanları tasfiyeye yönelerek, sıkı bir merkezî yapı kurmaya girişti.[3] Bu amaçla Balkanların Hristiyan prensliklerine ve aristokrasisine yaslanması ise, Türk beylerinin ve İslam ulemasının kendisine duyduğu tepkiyi artırıcı bir rol oynadı.[12]

Aynı dönemde Mâverâünnehir'de Timur'un başında olduğu başka bir Türk-Moğol devleti de bulunduğu bölgede topraklarını genişletiyordu. 1370 yılında devletin başına geçen Timur ilk olarak civar yerlerde dağınık hâldeki Türk ve Moğol boylarını birleştirdi. 1378 yılında İran'ı ele geçirdi. Daha sonra Azerbaycan ve Irak'ı aldı.[13] 1391'de Kunduzca Muharebesi'nde Toktamış Han yönetimindeki Altın Orda Devleti'ni mağlup etti. 1395'teki Terek Muharebesi'nde bir kez daha Altın Orda ordusunu yenilgiye uğratarak onların Rusya üzerindeki hâkimiyetine son verdi.[14] Timur, daha sonra doğuya yöneldi ve 1399 yılında Hindistan seferi sonunda Kuzey Hindistan'ın tamamını ele geçirdi.[15] Bu seferin ardından tekrar batıya yönelerek Bağdat'ı ele geçirdi ve Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf tâbi olduğu Celâyir Sultanı Ahmed Celâyir ile birlikte Anadolu'ya geçerek I. Bayezid'e sığındı.[15]

Mısır'daki Memlûk Devleti ise Timur'un baskıları sonucu ismen Timur'a tâbi olduklarını bildirdi. İran'ı hâkimiyeti altına alan Timur, Büyük Selçuklu İmparatorluğu ve İlhanlıların varisi olarak Anadolu'da kendi hâkimiyetini sağlamak amacındaydı.[4][16] Asıl amacı hiçbir zaman yeni ve sürekli bir devlet kurmak olmayan, bunun aksine; ganimet ve ün kazanmayı ve kendisine karşı yapılan hakaret ve meydan okumaya karşılık vermeyi amaçlayan Timur,[17] Osmanlı Devleti'ni kontrolü altına almak amacındaydı.[18]
Arka plan

Timur İmparatorluğu'nun 1392 ile 1396 yılları arasındaki Altın Orda seferinin gösterildiği harita

Timur, Azerbaycan valiliğine atadığı oğlu Miranşah'ın asayişi sağlayamaması, hakkında şikâyetler gelmesi ve bu bölgede karışıklıklar çıkması nedeniyle, Hindistan seferinin ardından Eylül 1399'da çıktığı "Yedi Yıl Harbi" olarak da adlandırılan üçüncü Batı seferinde;[19] Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan'ı ele geçirdi.[20][9] Ankara Muharebesi öncesinde kuzeyde Altın Orda, güneyde Mısır Memlûk Devleti Timur'a mağlup oldu ve böylece Osmanlı Devleti muhtemel iş birliği yapacağı devletlerin yenilgiye uğramasıyla tek başına kaldı. 1399-1400 kışını Karabağ'da geçiren Timur, Pasinler'e geldiği zaman Germiyanoğlu II. Yakub Bey, Menteşeoğlu İlyas Bey, Aydınoğlu İsa Bey ve Saruhanoğlu Hızır Şah gibi eski Anadolu beyleri kendisine iltica ederek Bayezid tarafından ele geçirilen topraklarının geri verilmesini talep ettiler.[21][22] Timur, Akkoyunlu hükümdarı Kara Yülük Osman Bey ile Erzincan Emiri Mutahharten'i[c] isyan etmeleri ve Osmanlı iktidarını zayıflatmaları için kendi safına çekerek birtakım siyasi vaatlerde bulundu.[24][20] Bunun yanında Timur'un hükümdarlığına son verdiği Karakoyunlu Beyi Kara Yusuf ile Celâyir Sultanı Ahmed Celâyir de Bayezid'e sığındı.[21][25][26]

Bayezid, Timur'a itaatini bildiren Mutahharten'e yolladığı mektupla kendisine tâbi olarak vergisini göndermesini istese de bunu reddeden Mutahharten, durumu Timur'a bildirdi.[27][28][29] Timur ise buna cevaben tehditkâr ve nasihatvari bir mektup yolladı. Mektupta özetle; "Osmanlıların Avrupa sınırında Hristiyanlarla savaşmaları nedeniyle onlara saldırmadığını, böyle bir savaşın Müslümanların aleyhine olacağını" ve "Bayezid'in haddini bilmesini ve kendisini savaşa zorlamamasını" ifade etti.[30][31][32] Bu mektuba Bayezid, "Seninle ne zamandan beri muharebe etmek isterdim, şimdi bunu fiile çıkarmaya azmettim; eğer sen benim üzerime gelmezsen ben sana karşı Tebriz ve Sultaniye'ye geliyorum." sözleriyle yanıt verdi.[27][33][34]

Bayezid'in cevabı üzerine Timur, ordusunu toplayarak Sivas'a doğru hareket etti ve Sivas Kalesi'ni ele geçirdikten sonra kaleyi yakıp yıktırdı.[35][36] Teslim olanları bırakmasının ardından, 4.000 sipahiyi kendisine karşı koydukları gerekçesiyle öldürttü.[d] Devamında ise önce Malatya, Kâhta ve civar yerleri;[39] ardından Antep, Halep ve Şam'ı;[40][41] sonrasında ise Mardin ve üçüncü kez Bağdat'ı ele geçirdikten sonra, Tebriz'e giderek Karabağ'da kışladı.[40][42] Bayezid ise Sivas'ı ele geçiren Timur'un Batı Anadolu'ya doğru yöneleceğini düşünerek Kayseri'ye hareket edip beklemeye geçti.[43] Timur Sivas'ı ele geçirdikten sonra buradan Suriye tarafına hareket etti.[e] Timur'un Suriye'ye girdiğini ve 1400-1401 kışını Şam civarında geçirdiğini öğrenen Bayezid ise Rumeli ve Anadolu'dan topladığı kuvvetlerle Timur'un müttefiki olan ve Timur ile aralarındaki düşmanlığın sebebi olarak gördüğü Mutahharten'den Erzincan ve Kemah'ı geri aldı.[45] Kendisinin hâkimiyetini tanıması şartıyla Mutahharten'e geri verdi.[43] Ancak Kemah Kalesi'ni iade etmeyen Bayezid, buraya muhafızlar yerleştirip Mutahharten'in ailesini rehin alarak Bursa'ya göndertti.[46][43] Timur'a tâbi olan Mutahharten'e karşı yapılan bu muamele, Bayezid ile Timur'un arasının büsbütün bozulmasına yol açtı.[43] Timur, Suriye seferi esnasında Bayezid'e kendi başarılarını saydıktan sonra itaat etmesini bildirirken, Bayezid ise neslinden ve üstünlüklerinden bahsederek, karşısına çıkacak düşmana karşı hazır olduğunu bildirdi. Timur bu cevaba karşılık Bayezid'e, aralarında oluşacak birliğin düşmanlara karşı İslam'ın kuvvetini artıracağını belirtip oğullarından birini kendisine göndermesini isteyerek Bayezid'i nüfuzu altına almak istedi.[47][48]

Bu gelişmeleri takiben başta Sadrazam Çandarlı Ali Paşa olmak üzere Osmanlı devlet erkânı Bayezid'i barış yapması için ikna etmeye çalıştılar. Bu sebeple Timur'a bir kez daha elçi gönderen Bayezid, aradaki huzursuzluğun hiçbir sebebinin olmadığını ve bütün ecdadı gibi kendisinin de kâfirlerle gaza hâlinde olduğunu belirterek anlaşma teklif etti.[47] Timur ise Bayezid'den Kemah'ın Mutahharten'e teslim edilerek ailesinin serbest bırakılmasını, şehzadelerinden birisinin kendisine rehin olarak verilmesini, yollayacağı külâh ve kemeri kabul ederek kendisine tâbi olmasını, Anadolu beylerinin topraklarını iade etmesini, Kara Yusuf'un Osmanlı topraklarını terk etmesi sebebiyle ailesinin teslim edilmesini talep ederek;[24] bunları kabul ettiği takdirde aralarında baba oğul ilişkisi olacağını ve kâfirlere karşı kendisine yardım edileceğini bildirdi.[49] Ayrıca ordusunun kışı burada geçireceğini, ilkbaharda Anadolu sınırına gelerek Bayezid'in cevabını bekleyeceğini belirterek kendi elçileriyle birlikte Bayezid'in elçilerini tekrar gönderdi.[47][50] Timur ısrarla Kara Yusuf'un kendisine ölü veya diri olarak teslim edilmesini şart koşarken, Bayezid ise onun zaten gittiğini ve tekrar kendisine sığınsa bile teslim etmeyeceğini belirtiyordu.[47][48] Timur elindeki kuvvetle Bayezid'e karşı başarılı olamayacağı düşüncesiyle Orta Asya'dan kuvvet takviyesi yaparak kışı Karabağ'da geçirdikten sonra Anadolu'ya hareket etmeyi planlıyordu.[47]

Karabağ'da geçirdiği kışın ardından Timur, Mart 1402'de kurultayını toplayarak Mirza ve emirlerinin fikirlerini aldı. Emirlerinin birçoğu iki İslam ve Türk devletinin savaşmasına karşı fikirdeydiler.[51] Ancak bu tarihlerde Timur'un oğlu Şahruh'un Semerkant'ta bir oğlu dünyaya geldi, ayrıca gökyüzünde bir kuyruklu yıldızın batıdan doğuya doğru hareket ettiği gözlemlendi. Timur'un müneccimleri bunu Timur'un batıda zafer elde edeceğinin bir belirtisi olarak yorumladılar[f] ve bu sebepler Timur'un savaşma azmini arttırdı.[53] Timur Bayezid'e bir kez daha; Kara Yusuf'un ailesinin kendisine teslim edilerek aralarında barışın sağlanmasını, Kemah'ın tekrar kendisine bırakılmasını talep etti ve bunların sağlanması hâlinde Bayezid'e din muhalifleriyle yaptığı savaşlarda yardım etme sözü verdi.[54]

Timur Avnik bölgesinde iki ay bekledikten sonra Erzurum'a hareket etti ve orada Irak'tan dönen kuvvetleriyle birleşerek, Bayezid'den kendisine teslim edilmesini istediği Kemah Kalesi'ni kuşattı.[g] Yaklaşık on gün süren bir kuşatmadan sonra Timur Kemah Kalesi'ni tekrar ele geçirdi ve Mutahharten'e verdi.[56] Timur burayı aldıktan sonra artık Osmanlı'ya karşı harekete geçmeye karar verdi.[57] Kemah Kalesi'ni ele geçirdikten sonra Bayezid'in yolladığı elçiler beraberinde hediyeler ve mektupla geldiler.[53] Ancak getirilen hediyelerin adedi ve mektubun üslubu Timur'u kızdırdı. Anadolu beyliklerini kontrolü altına alan ve kendine güvenen Bayezid, Timur'a gönderdiği mektupta; diplomatik teamüle uymayan hakaret içerikli ve meydan okuyan bir üslup kullandı.[58][53] Timur'a "kudurmuş köpek" (kelb-i akur)[h] yakıştırması yaparken, yolladığı mektubu aldıktan sonra savaş meydanına gelmediği takdirde "üç talak ile zevcelerin boş olsun" (in len ta't fezevecâtike tewâlik selâsâ), kendisinin de onun karşısına çıkmadığı takdirde "zevcelerim üç talak ile boş olsun" cümlelerini kullandı.[i][58] Bayezid, ayrıca gönderdiği hediyelerin sayısını âdet olduğu üzere dokuzar değil onar adet olarak gönderip[j] mektupta kendi adını yaldızlı ve büyük harflerle yazarken, Timur'un adını da küçük ve siyah mürekkeple yazdı.[62][63] Timur mektubu okuduktan sonra "Osmanoğlu aptal bir delidir" dedi[64] ve elçilere; "kendisinin verdiği nasihatlerin Bayezid'e fayda etmediğini" ima ederek, "Kemah Kalesi'ni Osmanlılara ihtiyaç duymadan ele geçirdiğini, Kara Yusuf'un ailesi ile Kemah Kalesi'nin kendisine teslim edilmemesi nedeniyle, bundan sonrasında mertçe sabrederek kendisinin intikamına hazır olmalarını" söyledi.[65] Daha sonra Timur, Osmanlı elçilerinin de bulunduğu Sivas'ta ordusunun geçit töreni yapmasını emretti. Şafak vaktinden öğleye kadar süren bu geçidin ardından Timur elçileri yollarken kendi askerlerinin safları arasından geçirerek ordusunun ihtişamını gösterdi.[66][67] Daha sonra ise elçilere; tüm dargınlığına rağmen Bayezid ile barış yapmak niyetinde olduğunu belirterek, Mutahharten'in ailesi ile Bayezid'in oğullarından birinin kendisine getirilmesini şart koştu.[65][68][69][70] Ancak daha sonra Bayezid'in kalabalık bir ordu ile geldiğini haber aldıktan sonra savaş hazırlıklarına başladı.[65]

[b]Orduların hareketleri

Timur'un Ankara Muharebesi öncesinde ve sonrasında izlediği güzergâh

Muharebe kararı alındıktan sonra Bayezid ordunun toplanması için Anadolu ve Rumeli'ye fermanlar gönderdi.[72][73] Bunun yanında Timur'un ordusuyla mücadele edebilmek için mevcut kuvvetine yeni askerlerin alınmasını emretti.[74] 1402 baharının başlarında, Balkanlardaki Osmanlı faaliyetleri durdu. Hem Hristiyan hem de Müslümanlardan toplanabilen her asker aceleyle Anadolu'ya sevk edilmeye başlandı.[75] Muharebe için Bursa, İznik ve İzmit bölgelerinde toplanan Osmanlı ordusu,[76] tüm hazırlıklarını tamamlayarak; İzmit, Bolu ve Gerede ile Bursa, Geyve ve Beypazarı güzergâhlarını takip eden iki kolla Haziran'ın ortasına doğru Ankara üzerine harekete başladı.[77] Bayezid, ordusunun çoğunluğunu süvari askerlerin oluşturduğu Timur'un herhangi bir kaleye ansızın saldırmaması için bütün harekâtın ivedilikle yapılmasına önem gösterdi. Osmanlı ordusu 1402 Haziran ayının sonuna doğru, Ankara etrafında tüm birlikleriyle birlikte çadırlı ordugâhlarını kurdu.[77][78] Timur'un ordusunun ise henüz Sivas çevresinde olduğu ve Tokat üzerinden hareket edeceği istihbaratı alındı.[79] Bayezid Ankara'yı bir üs merkezi olarak kullandı ve ordusunun ağırlıklarını burada bırakarak Timur'u karşılamak amacıyla orta yol güzergâhını takip ederek doğuya doğru hareket etti.[80] Bayezid, Sadrazam Çandarlı Ali Paşa ve devlet erkânının, Ankara'da bekleyip muharebeyi bu mevkide yapma tavsiyesini kabul etmedi. Çoğunluğu piyade olan Osmanlı ordusu, muharebeyi dağlık bir alanda yapmak amacıyla Kızılırmak'ı geçerek Kadışehri, Artıkova ve Akdağmadeni bölgesine hareket etti.[81][82] Osmanlı ordusunun Tokat ve Amasya bölgesindeki kuvvetleri, Timur'a karşı Sivas'ın doğu ve kuzeyini, Akdağ ve Yıldız Dağı'ndan geçen bütün güzergâhlarını kontrol altına alarak savunma konumuna getirdiler.[81]

Timur Karabağ'da kışladığı zaman, emrindeki ülkelere haberciler yollayarak "bahar ayında bütün ülkelerden askerlerin kendi ordusuna katılması"nı emretti.[46] Muharebeden önce arazi, yol, geçit, iaşe ve Osmanlı ordusu ile ilgili konularda bilgi topladı.[83] Bu bilgiler kapsamında Sivas'tan batıya giden yollar ve Tokat'taki kuzey yolu ile günümüzde Alaca istikametinden geçen orta yol; yer yer ormanlık, dağlık, dar ve derin vadilerden meydana geliyordu.[83] Ordu ve hayvan iaşesi için de uygun değildi. Ayrıca Bayezid'in de bu güzergâhları kontrolü altında tuttuğundan haberdar olan Timur, kendi ordusu için müsait olmayan dağlık arazi koşullarında bir saldırı yapmayı uygun görmeyerek, güneydeki Kızılırmak vadisinden batıya doğru hareket etti.[84] Timur'un ordusu bu harekât esnasında Bayezid'in ordusunun yakınında kısa mesafelerle bölge bölge ilerleyerek tedbirli bir şekilde hareket etti.[85] Timur, Osmanlı topraklarının içerisine girdikçe Bayezid'in kendisine saldıracağını düşünerek onu üzerine çekmek amacındaydı. Timur'un ordusu Sivas'tan Kayseri'ye kadar olan yaklaşık 150 kilometrelik mesafeyi; atlı bir şekilde kısa yürüyüşlerle yaklaşık 6 günde kat edip orada toplandı.[85][86] Kayseri'de 4 gün kalan Timur buradaki yeni mahsulü toplatarak kendi ordusu için kullandı. Düşman ordusunun harekât ve durumu hakkında bilgi topladıktan sonra tekrar Kırşehir istikametine doğru hareket etti.[85] Bu istikamette coğrafi koşullar sebebiyle düşman ordusu ile aradaki mesafe azaldı ve Timur, Ebubekir ve Emir Nureddin liderliğinde öncü birlikler ile çeşitli keşif birliklerini ileri sürdü. Bu harekâtın dördüncü gününde Kırşehir civarında Osmanlı ordusu ile bir temas yaşandı. Timur düşman ordusunun yerini tespit etmek amacıyla Şahmelik liderliğinde bir keşif birliği gönderdi. Bu birlik ertesi gün Osmanlı ordusunun büyük kısmının, günümüzdeki Yerköy civarında Delice Irmağı boyunda olduğunu tespit etti.[85] Osmanlı ordusunun ileri hattında yer alan birliklerle kısa bir çarpışma yaşandı ve iki Osmanlı askeri rehin alındı. Timur bu aşamadan sonra birtakım tedbirler aldı. İlk olarak ordusunu Kırşehir'in kuzeyinde müsait bir alanda hazırlık mevziine soktu, daha sonra tahkimat yaptırarak hendekler kazdırdı ve düşman hakkında alınan istihbaratları emirleri ile paylaştı.[87] Ertesi gün Şahmelik tarafından Osmanlı ordusunun Kırşehir'e doğru hareket ettiği bilgisi geldi. Timur muharebe için müsait olmayan bir alanda baskın yememek için düşman ordusunun üzerine öncü birlikler yolladı. Daha sonra emirlerini ve devlet erkânını toplayarak "biri; bulunulan bu sahada bekleyerek burada bir muharebe vermek, diğeri, derhâl ileri hareket etmek ve her tarafa ılgar eylemektir. Bu hâlde onlar arkamıza düşerler" sözleriyle düşman ordusunun gelmesini beklemeden hareket etti.[87]

Kırşehir'den hareketinin üçüncü gününde Ankara'ya ulaşan Timur, daha önceden birliklerini etrafına konuşlandırdığı Ankara Kalesi'ni kuşatarak saldırıya başladı.[88][89] Bayezid ise Sivas'ta savunma mevzilerine saldırmayıp Kayseri üzerinden hareket eden Timur'un kendisini hazırlıksız bir hâlde taarruz ettirmek istediğini ya da hızlı bir şekilde Ankara'yı tutarak geriden ters cephe ile savaşmak zorunda bırakacağını düşünüyordu.[90] Bu nedenle Tokat'tan tekrar ordusuyla birlikte Ankara'ya dönerek muharebeyi Ankara Kalesi'nin çevresinde yapmak istedi[91] ve kale kumandanını haberdar ederek kalenin mutlak suretle savunulmasını emretti. Osmanlı ordusu kısa istirahatlerle sekiz gün süren bir hareketle, Akdağmadeni, Yozgat, Delice Vadisi ve Kalecik güzergâhlarını[k] izleyerek Ankara'ya ulaştı.[l][96][97] Timur, Bayezid Ankara'ya ulaşmadan Ankara Kalesi'ni ele geçirmek niyetindeydi.[98] Ancak Bayezid'in ordusu ile yaklaştığını ve yaklaşık 16 kilometrelik mesafede olduğunu haber aldı. Ordusu yorgun durumda olan Bayezid'in beklediğinden daha erken geleceğini tahmin etmeyen Timur, kuvvetlerinin bir kısmını Ankara'nın güneydoğusundaki mevzilere, bir kısmını Eymir ve Mogan gölleri civarına ve bir kısmını da Ankara Çayı boyuna konumlandırdı. Timur; düşmanın geleceğini düşünmediği ve ona göre düzen almadığı bu güzergâhta Bayezid'in kuvvetlerine emniyet tedbirlerinden yoksun bir şekilde yakalandı.[99] Bu durum üzerine Timur muhasarayı kaldırdı ve Çubuk Çayı'nı geçerek ordusunu muharebe düzenine soktu ve tahkimat yaptırdı. Bayezid ise düşmanı Ankara Kalesi ile kendi ordugâhının arasına çekmek için, Ravlı civarındaki sulak alanı bırakarak daha önceden muharebe için uygun olduğunu düşündüğü Melikşah köyü civarına hareket etti.[95][100] Gece öncü birlikler arasında çarpışmalar devam etti. 28 Temmuz sabahı Timur ordusuyla beraber Osmanlılara yaklaşık 12 kilometrelik bir mesafede mevzi aldı.[101]

Muharebe

Gerçekleştiği tarih

Muharebenin tarihi konusunda tarihçiler arasında farklı görüşler olsa da, genel olarak 1402 yılının 20-28 Temmuz günleri kabul edilmektedir.[102] Farklı iddialara göre muharebenin 16 Haziran ile 5 Ağustos arasındaki 50 günlük süre içerisinde gerçekleştiği tahmin edilir.[103] Şerafeddin Ali Yezdî, muharebenin 20 Temmuz Perşembe günü yapıldığını yazar.[103][104] Bu iki ismi kaynak alan Hoca Sâdeddin Efendi, Ömer Halis Bıyıktay, Yılmaz Öztuna ve René Grousset gibi tarihçiler de aynı tarihi kabul eder.[105][104] Müneccimbaşı ile Hayrullah Efendi de 20 Temmuz tarihini verir.[104] Muharebenin cuma namazı kılındıktan sonra başladığını belirten Âşıkpaşazâde'nin belirttiği cuma gününün muhtemelen 21 Temmuz (20 Zilhicce) olduğu düşünülür.[106] Herbert Adams Gibbons ve Oruç Bey muharebeyle ilgili bir tarih vermezken, Paul Wittek ise bir eserinde 18 Temmuz Salı, bir başka eserinde 28 Temmuz Cuma gününü verir.[106] İbn Arabşah da 28 Temmuz tarihini verir.[104] Yine İbn Tağrıberdî 28 Temmuz tarihini;[107] İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Neşrî'nin verdiği 1401 yılının muhtemelen 1402 olduğunu ve yanlışlıkla 1401 yazdığını belirtir.[104]

Makrîzî ile Bedreddin Aynî, muharebenin Ağustos 1402'nin beşinci pazarında yapıldığını savunur.[108][109] Rûhî Çelebi 13 Ağustos 1402, Behiştî 2 Ağustos 1403, Ahmed Atâ ise 19 Temmuz 1402 Çarşamba tarihini verir.[110] Uzunçarşılı, bu tarihlerden en yakın olanının 20 veya 28 Temmuz olduğunu belirterek 20 Temmuz'u kabul eden tarihçilerin Şerafeddin Ali Yezdî'yi, 28 Temmuz'u kabul edenlerin ise İbn Arabşah'ı referans aldıklarını yazar.[110] İsmail Aka da yaygın olarak 28 Temmuz Cuma tarihinin kabul edildiğini belirtirken;[111] ayrı nüshaları karşılaştırarak yayınladığı Fetihnâme'de 28 Temmuz'u verir.[112] İsmail Hami Danişmend de; Âşıkpaşazâde, Lütfi Paşa, Oruç Bey, Hoca Sâdeddin Efendi ve Âli Çelebi gibi tarihçilerin ortak şekilde cuma gününden bahsetmelerinden ötürü Timur'a ait olduğu iddia edilen bir mektubunda 28 Temmuz tarihine rastlaması sebebiyle muharebenin 28 Temmuz 1402 tarihinde gerçekleşmesinin muhtemel olduğunu, muharebede yer alan Sultaniye Başpiskoposu Johannes'in hatıratında ve Georgios Frantzis'in eserinde de bu tarihin gösterildiğini belirtir.[113] Yine Alexandrescu Dersca da Georgios Frantzis ve Johannes'e ek olarak; Giovanni Cornaro'nun ve Gerardo Sagredo'nun 28 Temmuz tarihini verdiğini; Sagredo'nun, bilgilerini Bayezid'in ordusunda askere alınan ve bu nedenle Ankara'da savaşan bir görgü tanığı Pictro Longo Candiotto'dan alma avantajına sahip olduğunu ifade eder.[109] Franz Babinger'in Muhyiddin'e atfettiği Friedrich Giese tarafından yayınlanan anonim kronik, savaşın bir cuma günü yapıldığını öne sürer.[114]

Muharebe alanı

Muharebenin yapıldığı alan yaygın kabul edilen görüşe göre; doğuda Çubuk Çayı vadisi; batıda Kuşçu Dağı, Mire Dağı, Ova Çayı, Kışlacık Deresi; kuzeyde Cankurtaran; güneyde Karacaviran ve Kuşçu Dağı arasında kalan Çubuk Ovası[m] adıyla bilinen yerdi.[111][116] Muharebe esas olarak; Çubuk Çayı'ndan itibaren batıya doğru yaklaşık 6 kilometre kadar uzanan Kızılcaköy Deresi[n] üzerinde meydana geldi.[111] İlk olarak Ömer Halis Bıyıktay tarafından ortaya atılan bu görüş daha sonra Alexandrescu Dersca'nın da kabul etmesiyle sonraki araştırmacılar tarafından da benimsendi.[116] İki ordunun öncü birlikleri arasındaki mesafe yaklaşık 12 kilometreydi.[118][119] Muharebe alanının toplamı 30 km2den daha fazlaydı. Muharebe alanının rakımı yaklaşık 500 metreydi.[120]

Muharebenin gerçekleştiği yer, başlıca çağdaş kaynaklardan Şamî'nin Zafernâme adlı eserinde "Çuluğ arazisi" şeklinde geçer.[121] Hüseyin Çınar ve Osman Gümüşçü gibi akademisyenler, bölgenin yabancısı olan bu tarihçinin "Çubuk" ismini yanlış okuduğunu ve belirtilen yerin "Çubuk" olması gerektiği görüşünü savundular.[117] Çubuk ilk defa 1463 tarihli bir Osmanlı tahrir defterinde "Çubukbazarı" adıyla günümüzdeki "Çubuk" ilçesinin yerinde yer alan ve 24 haneye sahip bir yerleşim yeri olarak geçer.[117] Neşrî, Âşıkpaşazâde, Hadîdî ve Oruç Bey gibi ilk Osmanlı tarihçileri muharebenin Ankara'da geçtiğinden bahseder. Bunlardan yalnızca Oruç Bey "Ankara ovası"; Dukas da "Ankara'da bir ova" tanımını kullanır. Johannes Schiltberger "Ankara yakınlarında" ifadesini kullanırken, İbn Arabşah da Timur'un ordusunun "suyun karşısında" yerini aldığını ve muharebenin Ankara'ya yakın bir yerde olduğundan bahseder.[122] Timur'un Fetihnâme'sinde, muharebenin "Ankara'nın doğusunda, buraya yarım fersah [yaklaşık 3 km] uzaklıkta" yapıldığı belirtilir.[112] Kemalpaşazâde, Selâtîn-nâme adlı eserinde "Çubuk sahrası" ifadesiyle muharebe alanı için Çubuk adını açıkça kullanan ilk tarihçidir. Aynı dönemin tarihçilerinden Rûhî Çelebi de muharebenin gerçekleştiği mekânı; "Ankara nevâhisinde Çubuk nâm mevkide" ifadeleriyle tanımlar.[122] Bunlardan sonra gelen Gelibolulu Mustafa Âlî; "Çibuk Ovası", Müneccimbaşı Ahmed Dede ise; "Cibuk Ova" tanımlamasını yapar.[123]

Akademisyen Halil Çetin, yaygın görüşün aksine Ankara'nın Haymana ilçesine bağlı Culuk köyü olduğundan bahsederken, buranın Şâmî'nin muharebe yeri olarak verdiği "Culug" ismiyle de uyuştuğunu söyler. Ayrıca Neşrî'nin Kitâb-ı Cihannümâ adlı eserinde de; Bayezid'in ordusuyla Sivriler'de yerini aldığından bahsettiğini ve günümüzde Haymana'nın batısında Sivri köy adında bir yerleşim yerinin bulunduğuna işaret eder.[124] Yine Osmanlı ordusunun susuzluk çektiğinden bahseden Çetin, Çubuk Ovası'nda su kaynaklarının olduğunu ancak Haymana taraflarının bahsi geçen iddialara uygun bir yer olduğunu belirtir.[125] Yazar buna benzer tespitlerle muharebenin Çubuk Ovası'nda olduğuna dair kesin bir bilgi olmadığını ve Haymana'nın da muhtemel muharebe alanı olabileceğini iddia eder.[126]

Orduların büyüklükleri

Muharebede iki ordunun asker sayıları hakkında farklı iddialar mevcuttur.[127][128] Osmanlı ordusu, İsmail Hakkı Uzunçarşılı'ya göre 70.000,[o] Ömer Halis Bıyıktay'a göre 74.000,[129] Solakzade Mehmed Hemdemî'ye göre 90.000,[130] Hoca Sâdeddin Efendi'ye göre 90.000,[128] İdris-i Bitlisî'ye göre 90.000,[131] Joseph von Hammer-Purgstall'a göre 120.000,[128] Âşıkpaşazâde ile Neşrî'ye göre 130.000[128] ve Hayrullah Efendi'ye göre 300.000'dir.[128] Yılmaz Öztuna, Hammer'ın verdiği rakamı "en makulü" kabul eder.[128] Ahmet Şimşirgil, Osmanlıların 80.000 kişilik bir kuvvete sahip olduklarını ve yüz binli ordu kuvvetinin ancak I. Selim döneminde elde edildiğini savunur.[132] Timur'un Ankara Muharebesi'nden sonra yazdığı Fetihnâme'de, Osmanlı kuvvetlerinin 70.000 atlı ve yayadan oluştuğu belirtilir.[133]

Timur'un ordusundaki asker sayısı ise; Ömer Halis Bıyıktay'a göre 140.000,[134] Ernest Lavisse ile Alfred Rambaud'a göre 200-300.000,[135] Kâtip Çelebi'ye göre 700.000,[135] Sâdeddin Efendi ve Hammer'a göre 840.000[135] ve Hayrullah Efendi'ye göre 850.000'dir.[135] Yılmaz Öztuna, Hayrullah Efendi'nin her iki ordunun asker sayılarını "abartılı" yazdığını iddia eder. Ayrıca Hoca Sâdeddin Efendi'nin de Osmanlı'nın yenilgisini düşman kuvvetlerinin sayısının çok olmasına bağlamak amacıyla abarttığını belirterek, eserlerinde onu kaynak alan Hammer'ın da ondan etkilenerek sayıyı "abartılı" yazdığını söyler. Öztuna, Rambaud'un görüşünü desteklediğini ve "en makul" sayının 250.000 olduğunu kabul eder.[135] Ayrıca Bıyıktay'ın her iki ordunun asker sayılarını oldukça az verdiğini belirtir.[135]

Orduların düzeni

Tarafların temsilî muharebe düzenleri

Bayezid, yanlardan ve arkadan bir saldırıya uğramamak amacıyla düşmanın süvari kuvvetlerinin Osmanlı birliklerinin cephesine gelecek veya düşman hareketini takip ederek hızlıca cephe alınabilecek bir alanı muharebe için seçti.[136] Bu nedenle ordu, cephesi Melikşah köyünün güney kısmına bakacak şekilde konuşlandırıldı. Yeniçerilerin tuttuğu yer yüksek olmasının yanı sıra, tahkim ve savunma için de uygundu.[136] Muharebe alanında Osmanlı ordusunun; 10.000 kişilik yeniçeri birliklerinin önünde azaplar ve tımarlı sipahilerden oluşan merkez kuvvetlerine Bayezid kumanda ediyordu.[137] Sadrazam Çandarlı Ali Paşa, Mustafa Çelebi, İsa Çelebi ve Musa Çelebi onun yanında ve arkasında yer alıyordu.[138] Sağ cenahta[p] Kara Timurtaş Paşa komutasındaki Anadolu eyalet askerleri ve onların sağında okçular vardı.[110] Yine Bayezid'in kayınbiraderi de olan Sırbistan Despotu Stefan Lazareviç'in kumandası altında tamamı zırhlı ve siyah giysili 20.000 asker de sağ cenahtaydı.[138][139] Sağ cenahta bir miktar Arnavut kuvveti de mevcuttu.[110] Sol cenah ise Süleyman Çelebi komutasındaki Rumeli askerlerinden meydana geliyordu.[110][138] Bunların gerisinde ise Kara Tatarlar ve ihtiyat kuvvetleri ile Mehmed Çelebi yer alıyordu. Sadrazam Çandarlı Ali Paşa'nın girişimiyle Anadolu ve Rumeli'den toplanan cerehor adıyla anılan bir askerî birlik de muharebede yer alıyordu.[140] Osmanlı ordusunun sah cenahı Mire Dağı'na ve sol cenahı ise ova tarafına düşüyordu.[110][141] Bayezid'in komutasındaki merkez kuvvetleri ise Melikşah köyünün güneyindeki tepede bulunuyordu.[142] Bayezid ayrıca, herhangi bir kuşatma girişimini önlemek için yaklaşık 4 kilometre uzaklıktaki Çataltepe'de takviye birlikleri bıraktı.[143] Saldırının Böyrek ve Mire dağları bölgesinde bulunan askerler tarafından yapılması planlandı.[143]

Timur ise Ankara Kalesi'nin kuşatmasını kaldırdıktan sonra, ordusuyla kuzeye ilerledi ve nehrin karşı yakasındaki Çubuk Çayı ovasında kampını kurarak ordusunun su ihtiyacını da temin etti.[144] Ayrıca civardaki çeşmelere, Çubuk Çayı'nın Kızılcaköy, İncesu ve Bent derelerine zehir dökerek Osmanlıları susuz bırakırken, bölgedeki çeşme, sebil, kuyu, sarnıç, tarla, değirmen, depo, sürü ve çiftlikleri Bayezid'in kullanmaması için tahrip ettirdi.[144] Timur, ordusunun Çubuk ovasındaki savaş düzeninde merkezde yer alıyordu. Sağ cenahta Miranşah; onun yanında tamamıyla zırhlı süvari birlikleriyle Muhammed Sultan Mirza,[145] Pir Muhammed Mirza, Şeyh Nureddin, Ali Sultan, Ali Kavçin, Emir Mübeşşir ve Mutahharten vardı. Sol cenahta ise yine Timur'un oğlu Şahruh, Halil Sultan, Emirzade Rüstem, Sultan Hüseyin, Emir Süleyman Şah, Emir Şahmelik, Emir Burunduk, Sevincek Bahadır, Devlet Timur, Emir Musa ve Emir Bisteri vardı.[146] Hindistan'dan getirilen 32 zırhlı savaş fili, İsen Buga komutası altında ordunun önünde yer alıyordu. Birbirlerine zincirlerle bağlanan bu fillerin sırtlarında bir kule bulunur ve bu kulelerden düşman askerlere oklar ve ateşler atıldığı rivayet edilir.[115]
İki ordunun karşılaşması
"Her taraftan savaş erleri keskin kılıçlarını düşmanların kafasına öyle vuruyorlardı ki, bulutlardan kılıç yağıyor zannedilirdi.

Gürzlerin ve okların çıkardığı seslerden savaş erlerinin ruhları feryad ediyordu.
Süvarilerin atlarının kaldırdığı tozlardan hava karardı, muharebe meydanı ölülerle doldu."

Muharebe gecesi, ileri karakollarda ve keşif birlikleri arasında sabaha kadar süren çarpışmalar dışında orduların ana kuvvetleri arasında herhangi bir çatışma yaşanmadı.[118] 28 Temmuz 1402 sabahında Bayezid ordusunu organize etti. Osmanlı sancakları açıldıktan sonra Bayezid, ordusunun sadakati ve başarılarından bahseden bir konuşma yaptı.[118] Timur da ordusunun düzenini sağladıktan sonra her muharebe öncesinde yaptığı gibi; iki rekât namaz kıldı ve onun emrinden sonra nefir, borgu ve nakkare sesleri ile birlikte muharebe başladı.[147][148][118] İlk olarak Timur ordusunun sağ cenahındaki Ebubekir Mirza komutasındaki birlikler ok saldırısıyla atak yaptı. Cihanşah Mirza ve Kara Yülük Osman Bey de muharebenin ilk hücumuna destek verdi.[118][148][119] Yapılan bu saldırıyı Rumeli tımarlı askerleri karşıladılar ve Timurluları geri püskürttüler.[149] Bir süre bu cenahtaki mücadelenin böyle devam etmesi sonrasında, muharebenin başında Osmanlı tarafında yer alan Kara Tatarlar taraf değiştirerek ön saflarındaki Rumeli askerlerine ok saldırısı yapmaya başladılar.[150][149] Bu durum Rumeli askerleri üzerinde olumsuz bir etkiye sebep oldu.[151][149] Mehmed Çelebi genel ihtiyat kuvvetleri ile birlikte sol cenahta Timurlulara karşı saldırı yapsa da durumu düzeltemedi.[151] İki ateş arasında kalan Osmanlı sol cenahı, kuvvet dengesinin Timurlular lehine değişmesiyle birlikte bozularak geri çekilmek zorunda kaldı.[142][149] Böylece Osmanlı sol cenahı yarı yarıya eksildi ve bu durum Osmanlıların maneviyatı üzerinde olumsuz bir etki bıraktı.[152] Moğollar, Türkmenler, Karakoyunlular, Tatarlar ve Kara Tatarlar saf değiştirdikten sonra Osmanlı sol cenahının arkasından saldırmaya başladılar.[153] Bu cenaha Timurlular tarafından yapılan saldırılar Osmanlılarca ancak öğleye doğru Bahadırtepe önlerinde durduruldu. Böylece Timurlular muharebenin bu aşamasında gerilere doğru çekilen Osmanlı ordusunun sol cenahının arkasına kadar sokularak üstünlüğü ele geçirdi.[154]

Osmanlıların öğlene doğru merkezden gerçekleştirdiği genel hücumla Timur ordusu geriye püskürtüldü. Sultan Hüseyin'in Osmanlılara karşı başarısızlıkla sonuçlanan hücumunun ardından Muhammed Sultan Mirza'nın ihtiyat kuvvetleri bir hücum gerçekleştirdi. Osmanlı sağ cenahı bu hücumlara karşılık verdi. Timur ise bozulan sol cenahını yeniden takviye etti.[153] Timurluların bu cenaha yaptıkları saldırılar, Anadolu eyalet askerlerinin okçuları tarafından püskürtüldü. Sırp askerlerinin de bu savunmaya katılmasıyla birlikte karşı saldırıya geçen Osmanlılar, Timurluları güneye çekilmek zorunda bıraktı.[155] Ancak Timur karşı bir hamleyle geri çekilen ordusunu, birbirine bağlı zırhlı savaş filleri ve Mâverâünnehir'dan gelen zırhlı süvariler ile destekleyerek karşı saldırıya geçirdi.[155] Timur öğleden sonra ise ordusunda yer alan Germiyan, Saruhan, Aydın ve Menteşe beylerine kendi sancaklarını açtırarak; Osmanlı sağ cenahında bulunan Anadolu eyalet askerlerinin sipahilerini kendi saflarına çekti.[155] Böylece Osmanlı ordusunun sağ cenahı da bozularak geri çekilmek zorunda kaldı.[142][156] Bu durum üzerine Osmanlı ordusunun merkez kuvvetlerinin etrafı açıldı.[157] Sağ kanattaki Sırp birliklerinin mücadelesi ise Timur tarafından takdir edildi.[158][156][159]

Timur, öğleden sonra ordusuna genel hücum emri verdi.[153] Bu esnada Sadrazam Çandarlı Ali Paşa, Murad Paşa ve Yeniçeri Ağası Hasan Ağa; en büyük şehzade Süleyman Çelebi ile birlikte muharebe alanını terk ettiler.[158][153] Mehmed Çelebi ihtiyat kuvvetleriyle gerçekleştirdiği hücumla Timur ordusunun sol cenahını bozdu. Ancak Timur daha sonra zırhlı Semerkant kuvvetleriyle bu cenahı takviye etti.[160] Muharebeyi terk eden Süleyman Çelebi'nin peşine takılan Şeyh Nureddin ise başarısız bir kovalamadan sonra tekrar muharebe alanına döerek yaptığı saldırıyla Osmanlı sol cenahındaki Rumeli tımarlı sipahilerini bozdu.[161] Osmanlı ordusunda yalnızca Bayezid'in komutasındaki merkez kuvvetleri düşmana karşı başarıyla savunma yapıyordu.[161] İkindiye doğru Mehmed Çelebi kendi kuvvetleriyle birlikte muharebeden çekilerek sancak merkezi Amasya'ya gitti.[162][158] Mustafa Çelebi'nin kuvvetleri ise dağıldı ve kendisi de kayboldu.[q] İsa Çelebi de muharebe alanını terk etti.[161] Her iki cenahını kaybeden Osmanlılar burada kalan az sayıdaki kuvvetlerle birlikte merkezde birleşerek tek bir tümen hâline geldiler.[162]

İkindi vaktinden sonra Bayezid elinde kalan birkaç bin kuvvetle birlikte Çataltepe'ye[r] çekildi. Timur, Bayezid'i yakalaması için oğlu Şahruh'u gönderdi. Şahruh'un yanında Miranşah, Sultan Hüseyin, Emir Süleyman Şah da kuvvetleriyle yer alıyordu. Timur askerleri Çataltepe'nin etrafını sararken Bayezid ise tepedeki birkaç bin askerden oluşan kuvvetiyle kendini savunuyordu. Timur'un, düşmanı takip etmek için dağılan kuvvetlerinin de gelmesiyle birlikte yaklaşık 70.000 askerden oluşan Timur kuvvetleri, Çataltepe'yi ablukaya aldılar.[164] Tepeye çıkmaya çalışan Timur ordusunun süvarileri ise Yeniçeriler veya sipahiler tarafından geri püskürtülmeye çalışılıyordu.[165] Bayezid güneşin batmasıyla birlikte, düşman hücumlarının azaldığı bir vakitte elindeki yaklaşık 300 sipahiyle kuşatmayı yararak kaçmaya karar verdi.[166] Bulunduğu tepenin kuzeydoğusuna doğru ilerleyerek; Sığırlıhacı istikametindeki düşman kuvvetlerinin oluşturduğu çemberi yarmayı başardı.[167] Timur, Bayezid'in kaçmaya çalışması üzerine Sultan Mahmud'u, yakalaması için gönderdi. Bayezid'in bu girişiminde, yanındaki askerlerin birçoğu sıcaktan ve susuzluktan dolayı hayatını kaybetti.[168] Bayezid muharebe alanından yaklaşık 16 kilometre uzaklaşmayı başarsa da, Mahmutoğlan'a gelindiğinde atının tökezleyip düşmesiyle birlikte, hamle yapamadan aldığı bir gürz darbesiyle Sultan Mahmud tarafından yakalanarak esir edildi.[s][168][162][170][158] Musa Çelebi, Mustafa Çelebi, Kara Timurtaş Paşa[t] ve Rumeli Beylerbeyi Hoca Fîruz da Bayezid ile birlikte esir düştü.[162][158]

Sonrası

Muharebenin neticelenmesiyle birlikte Bayezid'in yakalandığını öğrenen Timur, devlet erkânının tebriklerini kabul etti.[172] Bayezid gece yarısına doğru, oğlu Şahruh ile otağında satranç oynayan Timur'un yanına getirildi.[173] Timur, Bayezid'in ellerinin çözülerek "saygılı bir şekilde" yanına getirilmesini emretti ve onu karşılayarak, özetle bu duruma düşmesinin onun hatası olduğunu belirterek teselli etti.[168][163] Bayezid ise hatalı olduğunu kabul ederek Timur'un kendisini affetmesi durumunda yaşadığı müddetçe kendisinin ve çocuklarının elinden geldiğince hizmette kusur etmeyeceğini söyledi.[174][175] Bu sözlerden sonra Timur Bayezid'e hil'at giydirdi. Daha sonra Bayezid, oğulları Musa Çelebi ve Mustafa Çelebi'nin bulunarak kendi yanına getirilmesini talep etti. Birkaç gün sonra Musa Çelebi bulundu ve hil'at giydirilerek Bayezid'in yanına gönderildi.[174][175] Timur, Bayezid'i bir otağ kurdurarak orada ağırladı ve her gün sohbet edip teselli etti.[174] Muharebeden sonra Ankara Kalesi'nin kumandanı Hoca Fîruz'un oğlu Yakup Bey kaleyi Timur'a teslim etti.[174][176] Timur bu zaferden sonra Fransa Kralı VI. Charles ile İngiltere Kralı IV. Henry'ye mektup göndererek; kendilerinin yenemedikleri Osmanlı hükümdarına karşı zafer kazandığını bildirdi.[163] Trabzon İmparatoru III. Manuil, Timur'a haraç ödedi.[177]

Timur, muharebenin ardından Muhammed Sultan Mirza'yı 30.000 kişilik bir ordu ile Bursa'ya, Sultan Hüseyin, Emir Süleyman Şah ve Rüstem Togay Buğa'yı da Konya, Akşehir ve Karahisar taraflarına takip ve istila amacıyla gönderdi.[174][178][179] Daha sonra Sivrihisar'a[180] oradan Kütahya'ya geçen Timur, burada bir eğlence düzenledi ve Bayezid'e çeşitli hediyeler verdi.[181] Bunun yanında Bayezid'e devletini geri iade edeceği vaadinde de bulundu.[182] Üç günlük bir yolculuktan sonra Bursa'ya ulaşan Muhammed Sultan Mirza, şehrin kontrolünü eline aldı. Daha sonra o tarihe kadar toplanan Osmanlı hazinesini ele geçirerek Timur'a yolladı. Bu yağmanın ardından şehir yakıldı.[181][183] Bursa'ya giren Şeyh Nureddin ise burada şehri yağmalayıp Ahmed Celâyir'in kızını, Stefan Lazareviç'in kız kardeşi aynı zamanda Bayezid'in eşi Olivera Despina Hatun'u ve Bayezid'in iki kızını esir aldı.[184][185] Timur, Bayezid'in kızlarından büyüğünü, Ebu Bekir Mirza ile Paşa Melek adındaki küçüğünü de Emir Celaleddin'in oğlu Şemseddin Muhammed ile evlendirdi.[182]
Chronicorum Turcicorum adlı eserde Bayezid'in demir kafeste resmedildiği bir çizim (Philipp Lonicer, 1584)

Bir-iki ay kadar Kütahya'da konaklayan Timur, daha sonra Altıntaş'a hareket etti.[186] Daha sonra muharebeyi terk eden Mehmed Çelebi, Bayezid'i kurtarmak amacıyla Altıntaş'a casuslar gönderdi. Bu casuslar, Bayezid'in bulunduğu otağa lağım kazarken yakalanıp idam edildi. Bayezid'i kaçırma girişiminde parmağı olduğu düşünülen Hoca Fîruz da idam edildi.[187] Bu olaydan sonra, Bayezid'in herhangi bir baskın ile kaçırılmaması için güvenlik önlemleri artırıldı.[188] Buna göre Timur'un Bayezid'in kaçırılmasını önlemek için demirden bir kafes yaptırarak onu bu kafeste taşıttığı rivayetleri mevcuttur.[v] Bizans İmparatoru II. Manuil ve Süleyman Çelebi, Timur'a tâbi olduklarını bildirdiler. Timur, Süleyman Çelebi'ye hil'atla birlikte çeşitli hediyeler yolladı.[191] Daha sonra Denizli'ye, oradan da İzmir'e hareket eden Timur, İzmir'de Hristiyanların elinde bir kalenin olduğu ve o tarihe kadar kimsenin orayı ele geçiremediğinin söylenmesi üzerine buraya Pir Muhammed Mirza ile Şeyh Nureddin'i elçi olarak gönderdi. İslam'a davet edilen Hristiyanların bu daveti geri çevirmeleri üzerine kale kuşatılarak ele geçirildi ve şövalyeleri kılıçtan geçirildi.[192][193] Buranın ardından sonra Foça Kalesi'ne yönelen Timur, kaledekilerin teslim olmasıyla burayı da ele geçirdi.[194] Bu esnada Bayezid'in oğlu İsa Çelebi de Timur'a hediyeler göndererek tâbiiyetini bildirdi. İsa Çelebi, Timur'un izni ile işgal ettiği Bursa'nın yönetimini eline aldı.[188]

Bayezid'in 8 Mart 1403'te Akşehir'deyken ölmesi üzerine Timur, Bayezid'e ait topraklar ile ona bağlı beylerin kendi hükmü altına girdiğini duyurdu.[195] Bayezid'in ölüm nedeniyle ilgili farklı iddialar mevcuttur: Bunlardan ilki Bayezid'in yüzük taşında sakladığı zehri içerek intihar ettiğidir. İkincisi ise gut hastalığı veya nefes darlığı sebebiyle eceliyle öldüğüdür.[196][197] 16. yüzyıl vakayinameleri ve daha sonraki Osmanlı vakayinameleri ile Hammer ve Gibbons gibi batılı Osmanlı tarihçileri Bayezid'in eceli ile öldüğünü kabul eder. Timur ve sonraki İran tarihçileri de aynı görüşü paylaşır. Bunun yanında ilk dönem Osmanlı kaynaklarından; Oruç Bey ve Hadîdî ise Bayezid'in Timur tarafından Semerkant'a götürüleceğini anladıktan sonra yüzüğündeki zehri içerek intihar ettiğini iddia eder.[197][198] Bayezid'in Timur tarafından öldürüldüğü iddiası ise zayıf bir iddia olarak kabul edilir.[u][197]
Sonuçları

Genel ve politik sonuçları

Ankara Muharebesi, Osmanlı tarihinin ilk üç asrında Osmanlı ordusunun ezici şekilde yenilgiye uğradığı ve devletin bir hükümdarının esir düştüğü tek örnek oldu.[173] Gibbons'a göre Ankara Muharebesi; Kosova ya da Niğbolu Muharebesi gibi kazanan ya da kaybeden ulusun kaderini etkilemediği için, tarihin akışını değiştirecek muharebeler arasında yer almamaktadır.[173]

Timurlular, muharebe sonrası Anadolu'yu ordu birliklerinin muhtelif kolları ile ele geçirdi ve 1402 yazı ile 1402-1403 kışını Anadolu'da yerleştikleri İzmir, Manisa, Denizli, Uluborlu ve Kütahya yörelerinde dört grup hâlinde geçirdi. Bu süre zarfında Timur kuvvetleri, Anadolu'nun çeşitli yerlerinde yağma ve talan yaptı.[199] Muharebe sahasında Bayezid'in esir düşmesiyle birlikte Osmanlı Devleti, Osmanlı tarihinde Fetret Devri olarak bilinen[w] 11 yıl süren hükümdarsız bir dönem yaşadı.[202] Osmanlı Devleti'nin Bursa'daki devlet hazinesinin tamamı Timur ordusu tarafından ele geçirildi ve o tarihe kadar tutulan Osmanlı arşivleri yok edildi.[202][203]

Bu yenilgi, Osmanlı Devleti'nin varlığını tehlikeye düşürdü[204] ve geçici süreliğine dağılmasına yol açtı.[202] Tuna kıyılarından Erzurum ve Halep limanlarına kadar uzanan ve genişlemekte olan Osmanlı Devleti'nin yerini, iç savaşların pençesindeki parçalanan bir devlet aldı.[205] Bunun yanında Anadolu ve Rumeli'deki birçok bölge terk edilirken, I. Murad zamanında ele geçirilen Çorum ile Bayezid devletinin topraklarına kattığı Amasya ve Tokat hariç, devlet Orhan Gazi dönemindeki sınırlarına küçüldü.[202][206] Kalan topraklar ise Osmanlı şehzadeleri arasında paylaştırıldı.[206]

Ankara Muharebesi, kuruluş dönemini tamamlamakta olan Osmanlı Devleti'nin imparatorluk dönemine geçişini geciktirdi.[202][x] Osmanlılar tarafından kuşatma altında tutulan Konstantinopolis halkı, uzun süren kuşatma ve açlık nedeniyle Bayezid ile anlaşarak şehri teslim etmeye niyetlendilerse de, Ankara Muharebesi'nin başlamasıyla kuşatma kaldırıldı.[208] Timur, Bayezid'in topraklarını aldığı Anadolu beyliklerine yurtlarını yeniden iade etti. Wittek'in yazdığına göre; Saruhan beyi Manisa'ya muharebenin bitmesinden 3 hafta sonra, 17 Ağustos'ta alayla girdi. Böylece Erzincan'dan Menteşe Beyliği'nin yerleştiği Karya'ya kadar bütün eski Anadolu beylikleri yeniden kuruldu. Selçukluların başkenti Konya'da bulunan Karamanoğulları Beyliği ise onların meşru varisi oldukları gerekçesiyle, Anadolu'da üstünlük hakkının kendilerine ait olduğunu iddia etti.[209] Karamanoğulları Sivrihisar ve Beypazarı bölgelerini kapsayacak şekilde Ankara ile Bursa arasına yerleşti.[210] Bunun yanında Kayseri, Kırşehir ve Antalya yörelerini de kontrolüne almasıyla, eski sınırlarından daha büyük bir hâkimiyet alanına ulaştı.[201]

Yaşanan iç savaşlar Osmanlı gücünün sürekli zayıflamasına yol açarken, Romanya beylikleri, Venedik, Avusturya ve Macaristan gibi Avrupa devletleri yeniden güç kazandı.[211] Osmanlılara ait Selanik, Teselya, Konstantinopolis'in etrafındaki yerler, Karadeniz kıyıları, İskiri, Skopelos ve İskados adaları Bizans'a bırakıldı.[212][213] Osmanlılar, Rumeli'de Adriyatik kıyılarından; Pindus Dağları'nın doğusuna kadar geri çekildi. Süleyman Çelebi, "baba" olarak gördüğü Bizans İmparatoru II. Manuil'e küçük kardeşi Kasım'ı ve kız kardeşi Fatma Hatun'u rehin olarak verdi.[213][214] Bizans, Osmanlılara ödediği haracı keserken Konstantinopolis'teki Türkleri şehir dışına attı.[202] Atina Dükalığı'nı 1402'de ele geçiren I. Antonio Acciaioli, Türklerle ittifak hâlinde olan Eğriboz'a saldırdı ve buranın karşısına düşen anakaradaki yaklaşık 8 kilometre uzunluğundaki yerleri Venedik Cumhuriyeti adına kendi tımarı olarak aldı. Böylece Türklerin yerleştiği köyler Venedik kontrolüne geçti.[215] Gibbons, "hayret verici" olarak nitelendirdiği Ankara'daki yenilgi sonrasında ya da şehzadeler arasında yaşanan Fetret Devri sırasında ne Bizanslıların ne Venediklilerin ne de Cenevizlilerin, Osmanlılara karşı düşmanca bir tavır almadıklarını kaydetti.[216] Ankara Muharebesi, Osmanlı'nın Anadolu ve Balkanlara derinden kök saldığını ve yaşanacak çeşitli aksiliklerin üstesinden gelebileceğini de kanıtladı.[217]

Amasya hâkimi Mehmed Çelebi'nin diğer kardeşlerini yenerek yeniden birliği sağlamasıyla Osmanlı Devleti de jure konumuna yükseldi. Ancak muharebede esir olarak Semerkant'a götürülen şehzade Mustafa Çelebi, Timur'un ölümüyle birlikte tekrar Anadolu'ya gelerek önce Karamanoğlu, ardından Bizans ve Eflak himayesinde Rumeli'de saltanat iddialarına taraftar kazanmaya çalıştı. Bu sebeple Bizans'ın elinde olan Mustafa Çelebi, I. Mehmed ve II. Murad dönemlerinde Osmanlıların ihtiyatlı bir siyaset yolunu izlemesine sebep oldu. Mustafa Çelebi'nin müttefiklerinden Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal, 1416'da başlattıkları isyanla Anadolu'da karışıklığa yol açtı.[218] II. Murad döneminde Mustafa Çelebi 1421'de Edirne'de hükümdarlığını ilan etti. Ancak daha sonra yakalanarak idam edildi.[206]
Ekonomik ve askerî sonuçları

Asya ve Avrupa kıtaları arasındaki kara ticaretinin büyük çoğunluğu Anadolu'daki yollar üzerinden yapılıyordu. Timur'un ordusuyla bu yollar üzerinde Anadolu ve civar ülkelere yaptığı seferler, buradaki ticaret ve ulaşımı engelledi ve Osmanlı Devleti ile diğer ülkelerin ticaret ve ekonomilerini olumsuz yönde etkiledi. Osmanlıların muharebeyi kaybetmesiyle birlikte ülke toprakları Timur İmparatorluğu'nun eline geçti ve Fetret Devri'nin başlamasıyla Anadolu'daki yurt içi ve kıtalararası ulaşım, ticaret ve ikmal işleri aksadı.[214] Bunlarla birlikte hemen hemen her şehirden alınan aman parası ile birlikte Osmanlı Devleti iktisadi olarak sıkıntıya düştü.[219]

Muharebede Osmanlı ordusu yenilgiye uğrasa da kuvvetlerin birçoğu Anadolu'nun çeşitli bölgelerine çekilmeyi başardı. Osmanlı Devleti bu mağlubiyetten sonra Rumeli'de artık savunmaya geçmek zorunda kalırken, Timur İzmir ve Foça'yı Hristiyanların elinden alarak Müslümanlara bıraktı. Osmanlıların batıya doğru yaptığı seferler sona erdi ve esir alımı yapılamayınca Pençik Kanunu uygulanamadı.[214] Venedik ve Ceneviz ise Doğu Akdeniz'deki deniz ticaretini tekrar kontrolü altına aldı.[220][221] Deniz ve ticaret dengesi yeniden Venedik'in lehine döndü.[222]

Yaşanan iç savaşlar insan mevcudiyetini azaltırken, Osmanlı ordu teşkilatı kadro bakımından eksildi. Mevcut kuvvetler ise yurtta iç güvenliği sağlayamayacak kadar yetersiz hâle geldi.[223] Muharebe sonrasında Anadolu'nun demografik yapısı kısmi değişikliklere maruz kaldı. Buna göre Orta Anadolu'daki Kara Tatarlar zorunlu olarak Orta Asya'ya göç ettirildi.[224][225] Büyük ticaret merkezlerinde veya kırsal kesimde yaşayan Türkmen, Kürt ve Araplar muharebeden sonra Rumeli'ye göç ettiler.[216] Halil İnalcık'a göre; Timur'un Anadolu'yu istila etmesi, Türk nüfusunun Balkanlara akmasına neden oldu.[219] Zanaatkâr ve ilim adamlarının Anadolu'dan Semerkant'a götürülmesi de, Osmanlı Devleti'ni sanayi ve ilim alanlarında olumsuz etkiledi.[226]

Kaynak ve Dipnotlar

Wikipedia[/b]

Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Sat, 20 Jul 2024 14:17:06 +0200

Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 1936'da imzalanan ve Türkiye'ye İstanbul ve Çanakkale boğazları üzerinde kontrol ve savaş gemilerinin geçişini düzenleme hakkı veren uluslararası sözleşmedir. Sözleşme, Türkiye'ye Boğazlar üzerinde tam kontrol hakkı verir ve barış zamanı sivil gemilerin özgürce geçişini garantiler. Sözleşme, Karadeniz'e kıyısı olmayan ülkelere ait savaş gemilerinin geçişini sınırlar. Sözleşmenin şartları, özellikle Sovyetler Birliği Donanması'na Akdeniz'e erişim hakkı sağlaması yıllar boyunca tartışma konusu olmuştur. 1923'te Lozan Antlaşması ile birlikte imzalanan Boğazlar Sözleşmesi'nin yerine geçmiştir. Bu sözleşmeyle birlikte Uluslararası Boğazlar Komisyonu'nun da görevi sonlanmıştır.

Türkiye, Lozan Antlaşması'yla birlikte imzalanan Boğazlar Sözleşmesi'nin getirdiği kısıtlamalardan dolayı daima endişe içinde olmuştu. Sözleşmenin imzalandığı tarihlerde güncelliğini koruyan silahsızlanma ümitlerine güvenen Türkiye'nin silahlanma yarışının tekrar başlamasıyla duyduğu huzursuzluk giderek artmıştı. Türkiye, duyduğu bu huzursuzluğu ve Boğazlar'ın statüsünde değişiklik yapılması yolundaki teklifini konu ile ilgili imzacı devletlere duyurduğunda farklı kutuplarda yer almaya başlayan bu devletlerin hemen hepsinden ortak bir anlayış görmüştü. İngiliz Dışişleri Bakanlığının 23 Temmuz 1936 tarihli bir notasında konu hakkında şu görüşlere yer verilmiştir: "Türkiye'nin Boğazlar Sözleşmesi'nin değiştirilmesi ile ilgili isteği haklı kabul edilmektedir."

Boğazların statüsü ve gemilerin geçiş rejimi ile her zaman yakından ilgilenen Birleşik Krallık'ın Türkiye'yi desteklemesine paralel olarak Balkan Antantı Daimi Konseyi'nin 4 Mayıs 1936'da Belgrad'da yaptığı toplantıda Türkiye'nin teklifini destekleme kararı alınmıştır. Türkiye'nin girişimi Lozan Boğazlar Sözleşmesi'nin diğer akitleri tarafından da kabul edilince Boğazlar'ın rejimini değiştirecek olan konferans, 22 Haziran 1936'da İsviçre'nin Montrö kentinde toplanmıştır. İki ay süren toplantılardan sonra 20 Temmuz 1936'da Bulgaristan, Fransa, Büyük Britanya, Avustralya, Yunanistan, Japonya, Romanya, Sovyetler Birliği, Yugoslavya ve Türkiye tarafından imzalanan yeni Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye'nin kısıtlanmış hakları iade edilmiş ve boğazlar bölgesinin egemenliği Türkiye'ye geçmiştir.[2] Türkiye daha önce Sovyetler Birliği ile yaptığı saldırmazlık antlaşması uyarınca Sovyetler Birliği'nin de desteği alınmıştır. Sözleşme 9 Kasım 1936'da yürürlüğe girmiş ve Milletler Cemiyeti Sözleşme Serisi'ne 11 Kasım 1936'da kaydedilmiştir.[3] Günümüzde yürürlüktedir.

Maddeleri

Ticari Gemilerin Geçiş Rejimi

Barış zamanında, gündüz ve gece, bayrak ve yük ne olursa olsun, hiçbir işlem (formalite) - sağlık denetimi hariç - olmaksızın Boğazlar'dan geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) tam özgürlüğünden yararlanacaklardır.
Savaş zamanında Türkiye, savaşan değil ise bayrak ve yük ne olursa olsun Boğazlar'dan geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğünden yararlanacaklardır. Kılavuzluk ve yedekçilik (römorkörcülük) isteğe bağlı kalmaktadır.
Savaş zamanında Türkiye savaşta ise, Türkiye ile savaşta olan bir ülkeye bağlı olmayan ticaret gemileri, düşmana hiçbir biçimde yardım etmemek koşuluyla Boğazlar'da geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğünden yararlanacaklardır. Bu gemiler Boğazlar'a gündüz girecekler ve geçiş, her seferinde Türk makamlarınca gösterilecek yoldan yapılacaktır.
Türkiye'nin kendisini pek yakın bir savaş tehlikesi tehdidi karşısında sayması durumunda, Boğazlar'dan geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) tam özgürlüğünden yararlanacaklardır; ancak gemilerin Boğazlar'a gündüz girmeleri ve geçişin her seferinde Türk makamlarınca gösterilen yoldan yapılması gerekecektir. Kılavuzluk, bir durumda zorunlu kılınabilecek; ancak ücrete bağlı olmayacaktır.

Savaş Gemilerinin Tâbi Olacağı Yaptırımlar ve Geçiş Rejimi

1. Barış Zamanı

Karadeniz'e kıyısı olan devletler, bu deniz dışında yaptırdıkları ya da satın aldıkları denizaltılarını, tezgâha koyuştan ya da satın alıştan Türkiye'ye vaktinde haber verilmişse, deniz üslerine katılmak üzere Boğazlar'dan geçirme hakkına sahip olacaklardır. Söz edilen devletlerin denizaltıları, bu konuda Türkiye'ye ayrıntılı bilgiler vaktinde verilmek koşuluyla, bu deniz dışındaki tezgâhlarda onarılmak üzere de Boğazlar'dan geçebileceklerdir. Gerek birinci gerek ikinci durumda, denizaltıların gündüz ve su üstünden gitmeleri ve Boğazlar'dan tek başlarına geçmeleri gerekecektir.
Savaş gemilerinin Boğazlar'dan geçmesi için, Türk Hükûmeti'ne diplomasi yoluyla bir ön bildirimde bulunulması gerekecektir. Bu ön bildirimin olağan süresi sekiz gün olacaktır; ancak, Karadeniz kıyıdaşı olmayan devletler için bu süre on beş gündür.
Boğazlar'dan geçişte bulunabilecek bütün yabancı deniz kuvvetlerinin en yüksek toplam tonajı 15.000 tonu aşmayacaktır.
Herhangi bir anda, Karadeniz'in en güçlü donanmasının (filosunun) tonajı sözleşmenin imzalanması tarihinde bu denizde en güçlü olan donanmanın (filonun) tonajını en az 10.000 ton aşarsa diğer kıyıdaş ülkeler Karadeniz donanmalarının tonajlarını en çok 45.000 tona varıncaya değin arttırabilirler. Bu amaçla, kıyıdaş her Devlet, Türk Hükûmetine, her yılın 1 Ocak ve 1 Temmuz tarihlerinde, Karadeniz'deki donanmasının (filosunun) toplam tonajını bildirecektir; Türk Hükûmeti de, bu bilgiyi, kıyıdaş olmayan diğer devletlerle Milletler Cemiyeti nezdinde paylaşacaktır.
Bununla birlikte, Karadeniz kıyıdaşı olmayan bir ya da birkaç Devlet, bu denize, insancıl bir amaçla deniz kuvvetleri göndermek isterlerse, bu kuvvetin toplamı hiçbir varsayımda 8.000 tonu aşamaz.
Karadeniz'de bulunmalarının amacı ne olursa olsun, kıyıdaş olmayan devletlerin savaş gemileri bu denizde yirmi-bir günden çok kalamayacaklardır.

2. Savaş Zamanı

Savaş zamanında, Türkiye savaşan değilse, savaş gemileri yukarıda belirtilen koşullar içinde, Boğazlar'da tam bir geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğünden yararlanacaklardır.
Saldırıya uğramış bir Devlete ve Türkiye'yi bağlayan bir karşılıklı yardım antlaşması gereğince yapılan yardım durumları dışında savaşan herhangi bir Devletin savaş gemilerinin Boğazlar'dan geçmesi yasak olacaktır.
Karadeniz'e kıyıdaş olan ya da olmayan devletlere ait olup da bağlama limanlarından ayrılmış bulunan savaş gemileri, kendi limanlarına gitmek maksadıyla boğaz geçişi yapabilirler.
Savaşan devletlerin savaş gemilerinin Boğazlar'da herhangi bir el koymaya girişmeleri, denetleme (ziyaret) hakkı uygulamaları ve başka herhangi bir düşmanca eylemde bulunmaları yasaktır.
Savaş zamanında, Türkiye savaşan ise, savaş gemilerinin geçişi konusunda Türk Hükûmeti tümüyle dilediği gibi davranabilecektir.
Türkiye kendisini pek yakın bir savaş tehlikesi tehdidi karşısında sayarsa, Türkiye savaş durumu geçiş rejimini uygulamaya başlayacak ancak; Milletler Cemiyeti Konseyi Türkiye'nin aldığı önlemleri 3'te 2 çoğunlukla haklı bulmazsa Türkiye bu önlemlerini geri almak zorunda kalacaktır.

Uçaklar

Sivil uçakların Akdeniz ile Karadeniz arasında geçişini sağlamak amacıyla, Türk Hükûmeti, Boğazların yasak bölgeleri dışında, bu geçişe ayrılmış hava yollarını gösterecektir; sivil uçaklar, Türk Hükûmetine, ara sıra (tarifesiz) yapılan uçuşlar için üç gün öncesinden bir ön bildirim ile, düzenli (tarifeli) servis uçuşları için geçiş tarihlerini belirten genel bir ön-bildirimde bulunarak, bu yolları kullanabileceklerdir.
Öte yandan, Boğazların yeniden askerleştirilmiş olmasına bakılmaksızın, Türk Hükûmeti, yine de Türkiye'de yürürlükte olan hava ulaşımı yönetim kuralları uyarınca, Avrupa ile Asya arasında Türk ülkesi üzerinden uçmalarına izin verilmiş olan sivil uçaklara, tam bir güvenlik içinde geçmeleri için gerekli kolaylıkları sağlayacaktır. Bir uçuş izninin verilmiş olduğu durumlarda, Boğazlar bölgesinde izlenecek yol belirli dönemlerde gösterilecektir.[4]

Genel Hükümler

Boğazlar kayıtsız şartsız Türkiye Cumhuriyeti'ne bırakılacak, tahkimat yapmak hakkı tanınacaktır.
Türk Hükûmeti, sözleşmenin, savaş gemilerinin Boğazlar'dan geçişine ilişkin her hükmünün yürütülmesine göz kulak olacaktır.

Fesih şartları

Sözleşmenin süresi, yürürlüğe giriş tarihinden başlayarak, 20 yıl sürecektir. Bununla birlikte, sözleşmenin 1. maddesinde doğrulanan geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğü ilkesinin sonsuz bir süresi olacaktır.

20 Temmuz 1956'da sözleşmenin süresi bitmiş, sözleşmeyi imzalayan devletler Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ni değiştirmek için girişimlerde bulunmuşlar ancak başarılı olamamışlardır.

Uluslararası Deniz Hukuku kuralları ve fesih şartlarında da belirtildiği gibi gemilerin uğraksız geçiş (transit değildir) hakkı gereği sözleşmenin değişmesi durumunda dahi, sözleşmenin I sayılı Ek'i değişmedikçe Türk Boğazları'ndan geçecek hiçbir gemiden zorunlu olarak, sözleşmenin I sayılı Ek'inde öngörülen vergilerden ve harçlardan başka ücret talep edilemeyecektir.

Kaynak ve Dipnotlar

Wikipedia

Hititler

Wed, 13 Mar 2024 04:44:48 +0100

HİTİTLER

SİY ASAL TARİH
1. TARIHÖNCESİNDEN TARİHE
Toplumların Tarihöncesi çağları, henüz kendileriyle ilgili
dolaysız bilgi veren yazılı belgelerin bulunmadığı, başka bir
deyişle herhangi bir yazı sistemini dillerine uygulamaya
geçmedikleri zaman kesitleridir. Bu dönemlerde toplumların
yarattıkları uygarlıkların düzeyi ve yaşam biçimleriyle ilgili
bilgiler, günümüze gelebilmiş maddi belgeler'in arkeologlar
tarafından yapılan kazılarda ortaya çıkarılması sonucu elde
edilmektedir. Maddi belgelerden, günümüzde artık yaşama
yan insan topluluklarından kalan her türlü eşya ile, mimarlık
ve sanat eserleri anlaşılmaktadır. Bu suskun belgelerin
dışında, bir de o günkü toplumların fikir ürünleri
diyebileceğimiz yazılı belgeler bulunmaktadır ki, bunların
okunması ile elde edilen bilgilerin ışığı altında insanlığın
geçmişi hemen her yönüyle anlaşılabilir bir duruma gelir. Bu
aşamaya gelen toplumlar, tarihöncesi çağlardan tarihsel
çağlara geçmiş sayılırlar. Eğer, bir toplum henüz kendisiyle
ilgili dolaysız bilgi sağlayan belge yaratma aşamasına
gelmemiş, fakat çevresinde bulunan ve yazıyı kullanmasını
bilen başka toplumların belgeleri o toplumla ilgili bilgi
veriyorsa, söz konusu insan topluluğu protohistoril bir çağ
yaşıyor demektir. ·
Anadolu'da 'yaşayan toplumlar da tarih çağlarına geçmeden
önce, Ön Asya adını verdiğimiz ve yaklaşık olarak batıda Ege
Adaları'ndan başlayarak Anadolu, Suriye, Filistin, Mısır,
Mezopotamya ve !ran'ı içine alan coğrafi alanda yaşamış
yazıyı kullanmaya Anadolulu insanlardan çok önce başlamış
toplumların bıraktıkları yazılı belgeler yardımıyla böyle bir
protohistorik çağa ulaşmıştır.
Anadolu, Ön Asya'nın kapsamına giren yukarıdaki alanlar
içinde iki bakımdan önemli bir yere sahipti. Bu önemin birinci
nedeni Anadolu'nun coğrafi konumundan kaynaklanmaktay
18 -ı
dı; Ege dünyası ile Doğu dünyası arasında ilişkiyi sağlayan
Anadolu Yarımadası idi. Ancak, bu durumu nedeniyle
Anadolu'yu çoğu kez görüldüğü gibi, bir köprü olarak da
nitelemek doğru değildir, çünkü köprü daha çok bir geçiş
aracıdır; oysa Anadolu sadece bir yerden bir yere geçilen bir
toprak parçası değil, yerleşilen, yurt edinilen, yöresindeki
bütün kültürlerden etkilenen ve onları etkileyen, değerli bir
yaşam alanı idi. Anadolu'nun ikinci önemli yönü ekonomikti.
Anadolu, ilgili komşu toplumların yazılı belgelerinden
sağlanan ilk bilgilere bakılacak olursa ön Asya'nın,
özellikle Mezopotamya'mn, inşaat ahşabı, bakır ve gümüş
gereksinmesini karşılayan bir hammadde deposu durumun
daydı. Anadolu toplumları henüz büyük bir devıet haline
gelmemişken, Mezopotamya'da bir İmparatorluk kurmuş olan
Akad Kralı Sargon (IÖ 2340-2284), tarihsel içerikli
y~zıtlarında Amanus ve Toros Dağları'na, yani Anadolu'nun
guneydoğu sınırlarına değin geldiğinden söz etmektedir,
Kendinden sonra,_ fakat yine Akadlı Sargon'a atfen yazılan,
daha çok efsanevı karakter taşıyan ve literatüre Savaş Kralı
Efsanesi olarak geçmiş belgede ise, Sargon'un Anadolu
içlerine sefer düzenlediği anlatılmaktadır. Belgeye göre,
Anadolu'da bulunan ve Hitit dönemindeki Puruşhanda kenti
ile eşitliği kuşkusuz olan Burşahanda kenti tüccarlarından
bir kurul Dilnyanın kralı olarak niteledikleri Sargon'a
başvurarak, ondan kendilerini korumasını, rica ederler;
çilnkil onlar asker değildirler. Sargon'un gideceği ülke çeşitli
ağaçlarla dolu, ormanlık, zengin bir ülkedir; ama,
Burşahanda'ya değin yol uzun ve zahmetli bir yolculuk
gerektirecektir. Sargon'un bu sefere girişip, girişmediğini bu
belgeden öğrenemiyoruz. Fakat, eğer Puruşhanda kenti,
araştırıcıların Hitit metinlerinden çıkardıkları sonuca göre
gerçekten

SİYASAL TARİH

1. TARIHÖNCESİNDEN TARİHE

Toplumların Tarihöncesi çağları, henüz kendileriyle ilgili
dolaysız bilgi veren yazılı belgelerin bulunmadığı, başka bir
deyişle herhangi bir yazı sistemini dillerine uygulamaya
geçmedikleri zaman kesitleridir. Bu dönemlerde toplumların
yarattıkları uygarlıkların düzeyi ve yaşam biçimleriyle ilgili
bilgiler, günümüze gelebilmiş maddi belgeler'in arkeologlar
tarafından yapılan kazılarda ortaya çıkarılması sonucu elde
edilmektedir. Maddi belgelerden, günümüzde artık yaşama
yan insan topluluklarından kalan her türlü eşya ile, mimarlık
ve sanat eserleri anlaşılmaktadır. Bu suskun belgelerin
dışında, bir de o günkü toplumların fikir ürünleri
diyebileceğimiz yazılı belgeler bulunmaktadır ki, bunların
okunması ile elde edilen bilgilerin ışığı altında insanlığın
geçmişi hemen her yönüyle anlaşılabilir bir duruma gelir. Bu
aşamaya gelen toplumlar, tarihöncesi çağlardan tarihsel
çağlara geçmiş sayılırlar. Eğer, bir toplum henüz kendisiyle
ilgili dolaysız bilgi sağlayan belge yaratma aşamasına
gelmemiş, fakat çevresinde bulunan ve yazıyı kullanmasını
bilen başka toplumların belgeleri o toplumla ilgili bilgi
veriyorsa, söz konusu insan topluluğu protohistoril bir çağ
yaşıyor demektir. ·
Anadolu'da 'yaşayan toplumlar da tarih çağlarına geçmeden
önce, Ön Asya adını verdiğimiz ve yaklaşık olarak batıda Ege
Adaları'ndan başlayarak Anadolu, Suriye, Filistin, Mısır,
Mezopotamya ve !ran'ı içine alan coğrafi alanda yaşamış
yazıyı kullanmaya Anadolulu insanlardan çok önce başlamış
toplumların bıraktıkları yazılı belgeler yardımıyla böyle bir
protohistorik çağa ulaşmıştır.
Anadolu, Ön Asya'nın kapsamına giren yukarıdaki alanlar
içinde iki bakımdan önemli bir yere sahipti. Bu önemin birinci
nedeni Anadolu'nun coğrafi konumundan kaynaklanmaktay
18 -ı
dı; Ege dünyası ile Doğu dünyası arasında ilişkiyi sağlayan
Anadolu Yarımadası idi. Ancak, bu durumu nedeniyle
Anadolu'yu çoğu kez görüldüğü gibi, bir köprü olarak da
nitelemek doğru değildir, çünkü köprü daha çok bir geçiş
aracıdır; oysa Anadolu sadece bir yerden bir yere geçilen bir
toprak parçası değil, yerleşilen, yurt edinilen, yöresindeki
bütün kültürlerden etkilenen ve onları etkileyen, değerli bir
yaşam alanı idi. Anadolu'nun ikinci önemli yönü ekonomikti.
Anadolu, ilgili komşu toplumların yazılı belgelerinden
sağlanan ilk bilgilere bakılacak olursa ön Asya'nın,
özellikle Mezopotamya'mn, inşaat ahşabı, bakır ve gümüş
gereksinmesini karşılayan bir hammadde deposu durumun
daydı. Anadolu toplumları henüz büyük bir devıet haline
gelmemişken, Mezopotamya'da bir İmparatorluk kurmuş olan
Akad Kralı Sargon (IÖ 2340-2284), tarihsel içerikli
y~zıtlarında Amanus ve Toros Dağları'na, yani Anadolu'nun
guneydoğu sınırlarına değin geldiğinden söz etmektedir,
Kendinden sonra,_ fakat yine Akadlı Sargon'a atfen yazılan,
daha çok efsanevı karakter taşıyan ve literatüre Savaş Kralı
Efsanesi olarak geçmiş belgede ise, Sargon'un Anadolu
içlerine sefer düzenlediği anlatılmaktadır. Belgeye göre,
Anadolu'da bulunan ve Hitit dönemindeki Puruşhanda kenti
ile eşitliği kuşkusuz olan Burşahanda kenti tüccarlarından
bir kurul Dilnyanın kralı olarak niteledikleri Sargon'a
başvurarak, ondan kendilerini korumasını, rica ederler;
çilnkil onlar asker değildirler. Sargon'un gideceği ülke çeşitli
ağaçlarla dolu, ormanlık, zengin bir ülkedir; ama,
Burşahanda'ya değin yol uzun ve zahmetli bir yolculuk
gerektirecektir. Sargon'un bu sefere girişip, girişmediğini bu
belgeden öğrenemiyoruz. Fakat, eğer Puruşhanda kenti,
araştırıcıların Hitit metinlerinden çıkardıkları sonuca göre
gerçekten

bulunulmuşsa
da,
bunlar
başarısız
kalmıştır.
1893-94 yıllarında E. Chantre bu tabletlerin Kültepe'de
bulunabileceğini düşünmüş, ~cak bu düşünce bir türlü
doğrulanamamış ve 1925'e değin her yıl daha çok sayıda
tablet
eski eser pazarlarına sunulmuştur. Sonunda Çek
bilgini B.Hrozny, Kültepe'de kazılar yapmaya başladığında,
tabletlerin höyükten değil de, çok yakinındaki bir tarladan
çıkarıldığını köylülerden öğrenebilmiş ve gerçekten de orada
başlattığı kazıda 1000 kadar tablet ele geçirmiştir. Daha
sonra Hrozny bu ~azıları sürdürememiş ve araya giren 2.
Dünya Savaşı nedeniyle araştırmalara ara verme zorunlulu
ğu doğmuştur.
Gerek Kültepe Höyüğü'nde, gerek Asurlu tüccarların
oturmuş olduğu anlaşılan ve tabletlerin bulunduğu yerleşme
de, 1948 yılından beri Türk Tarih Kurumu adına Prof. Dr.
Tahsin Özgüç tarafından sistemli kazılar yapılmaktadır. Bu
kazılar sonucunda, bir Asurlu tüccarlar kolonisi olarak
niteleyebileceğimiz yerleşmenin 4 tabakası olduğu saptanmış
br. Bunlardan IV. ve III. tabakalar en eski yerleşmeler olup,
yazılı belgeden yolrnuııdur. il ve 1b tabakalarında bulunan
tabletlerin sayısı ise onbine varmaktadır._
2. ASUR TİCARET KOL-ONİLERİ
Mezopotamya'da kurulmuş devletlerin tarihleri, ilk kuruluş
evreleri dış,a- tutulacak olursa, Anadolu'nuıı tarihine göre
daha iyi bilinir. Bunun nedeni, Mezopotamya'da yapılmış ve
bugün de sürmekte olan yoğun arkeolojik araşbrmalarda ele
geçen yazılı belge sayıslDlll fazlalığı kadar, bu yazılı belgeler
arasında bulunan kral listelerinin varlığıdır. Kral listeleri,
habrlanabilen
ilk krallardan,
belgenin yazıldığı ana kadar
başa geçmiş bütün kralları tahtta kalış süreleri ile birlikte
sıralar. Aradan geçen zamanla ilk kralların tümü akılda
tutulamamış olduğundan, adları bilinen krallara çok uzun
egemenlik süreleri verilmiş; böylece daha iyi hatırlanan
krallarla
ilk . başa geçenlar
arasında oluşan boşluk
kapatılmaya çalışılmıştır. Bundan dolayı, başlangıç evreleri
için bu listeler fazla güvenilir tarih kaynakları değilse de,
daha sonraki tarihsel gelişimin öğrenilmesinde yararları
büyüktür. Yukardaki açıklamadan da anlaşılacağı gibi, kral
listeleri sadece hangi kralın hangisinden sonra geldiğini, kaç
yıl başta kaldığını gösteren ve devletlerin göreli (nisbi)
kronolojisini belirleyen kaynaklardır. Örneğin, Kral A, 10 yıl
hükümdarlık etmiş, sonra başa geçen Kral B, 25 yıl tahtta
kalmıştır. Listede üçüncü kral olarak görünen Kral C ile
Kı:a~ A arasında 35 yıllık bir süre olduğu hesaplanabilmekte
akıp
dir, ancak bu 35 yıllık za_man dilimi, dünyanın yaratılışından
bugüne
giden
ve
çeşitli
takvim
sistemleri
ile
_kavrayabildiğimiz zaman içinde nereye oturtulmalıdır?
Örneğin 1800-1835 arasına mı ya da 1210-1245 arasına mı?
İşte kral listeleri bu sorulara yanıt vermez, ama dolaylı
olarak bunların yanıtlanmasına da yardım eder. Göreli
kronolojiyi, kesin kronoloji haline sokmak için, yukarıdaki -örnekte"Verdiğinıiz zaman dilimi içinde bir değişmez nokta
bulmak gerekmektedir. Bu kesin noktayı da bize Mısır ve
Mezopotamya kaynaklı olan astronomi çalışmaları ve
gökyüzü cisimlerinin hareketlerine, ay ve güneş tutulmaları
na ait gözlemlerin kaydedilmiş olduğu belgeler sağlar. Bu gibi
olaylar bazen çok uzun aralıklarla da olsa: periyodik olarak
tekrarlanmakta
ve bu periyodların süresi biliniyorsa, aynı
durumun ne. zamanlar görülmüş olabileceği geriye doğru
hesapl_an~~ktadır. Sözgelimi eğer Kral B döneminin 3. yılında
tam bır guneş tutulması olduğu belgelenmişse, bu kralın
yaşamış olduğu sanılan zaman kesiti içine rastlayan güneş
tutulması hesaplanır ve diyelim ki. 10 1337 yılı bulunur.

Bundan sonrası arlık kolaydır; elde edilen bu değişmez
noktadan hareketle, yalnız Kral B'nin değil, listede adı geçen
bütün kralların tarihleri saptanabilir, dolayısıyla bir devletin
kronolojisi anahatları ile ortaya çıkar.
Kültepe yanındaki Asurlu tüccarlara ait yerleşme yerinde
saptanan II. tabakada bulunan tabletlerde geçen İrişum,
Sargan ve Puzuraşşur gibi Asur kral adları ve her yıl atanan
ve yıllara adlarını veren yıl memurlan'n~n adları yardımıyla
bu tabaka İÖ 19.yüzyıla, Ib tabakası ıse, tö 18. yüzyıla
tarihlenebilmektedir.
Buradaki tabletlerden anlaşıldığına göre , yönetim merkezi
Mezopotamya'daki Asur (bugün ~.alat Şergat) kenti olan
Asur Devleti vatandaşlan-· olan tuccarlar, İÖ 19. ve 18.
yüzyıllarda Kültepe'de. ol?uğu gibi, An~~o}u'~un d~ğiş~k
yerlerinde ticaret kolonılerı kurmuşlar ve ıyı orgutlenmış bır
pazar ağı geliştirmişlerdi. Bu ağ, iki tür ticaret merkezinden
oluşmaktaydı. Bunlardan biri, Anadolu'da o zaman varlığı
yine tabletlerden
anlaşılan, henüz merkezi bir devlet
otoritesine bağlı olmayan kent beylikleri yakınında kurulmuş
·olan, Asurlu tüccarların belirli bir serbesti içinde yaşayıp
mesleklerini icra ettikleri, adına karıun denilen ve Asurca
liman ve nhbm anlamına gelen yerleşmeler, büyük
yerleşmelerdi. Diğer bir yerleşme ise Asurca ubrıun/
wabruın sözcüğünden türetilmiş olan wabartuın'lar [anlamı
misafir) bulunmaktaydı ki, bunlar herhalde ana merkezler
arasında tüccarların konakladıkları, belki mallarını geçici
olarak depoladıkları, bir çeşit kervansaraylardı.
Ticaret kolonisi terimi . Asur'un Anadolu içine uzanan siyasal
egemenliği olarak anlaşıımamaııctır. Hunlar, hem Asurlu
tiiccarlara,
hem de koruması altına girdikleri kent beylerine
karşılıklı çıkarlar sağlayan bir ticaret sistemin parçalarıydı.
Dikkat edilmesi gereken ikinci bir nolctA nA. bu kolonilerin
uluslararası bir karakter göstermesidir. Ele geçen belgeler
deki tüccar adları incelendiğinde, burada yalnız Asurlular'ın
yerli
Anadolu halkına ait kişilerin de ticaret
değil,
şirketlerine sahip oldukları ortaya çıkmaktadır. Bunların
yanında Kuzey Suriye ve Kuzey Mezopotamya kökenli kişiler
de ticaret yapmaktaydı. Bu nedenle, çoğunluğu Asurla sıkı
ilişkili tüccarlardan
oluşan bir topluluğu barındırmasına
karşın bu yerleşmelerin, yabancı devletlerin ve hükümdarla
rın egemenliğinde olmadığını vurgulamak gerekmektedir.
Sözünü ettiğimiz ticaret ağı, Kültepe karum'unun II. katı ile
çağdaş belgelerde 10, Ib ile çağdaş belgelerde ise 4 adet
olarak görülmektedir. Wabartum'lar ise, II. tabakaya ait
belgelerde yine 10, Ib'de bulunmuş belgelerde ise 2 adet
olarak belirmektedir. Bütün bu örgütlenme içinde, sistemli
bir biçimde kazıldığı için en iyi tanınanı ve en çok yazılı belge
,ereni,
eski adının Kaneş olduğu anlaşılan Kültepe'deki
karum'dur. Tablet veren diğer 2 karum, sonradan Hititler'in
başkentini oluşturacak olan Boğazköy'deki karuın Hattuş,
diğeri ise, eski adını kesinlikle bilmediğimiz Alişar'daki
tüccar yerleşmesidir. Bu iki karum'da da Kaneş karum'una -oranla çok daha az sayıda tablet bulunmuştur.
Asur ile Anadolu arasındaki ticaretin temelini, Asur'dan
Anadolu'ya kalay ve dokuma ürünleri dışalımı, karşılığında
da Anadolu'dan genellikle gümüş, bazen de altın dışsatırnı
oluşturmaktaydı. Anadolu'dan
Asur'a
bakır· dışsatımı
yapıldığı bilinmekteyse de, bakır ticaretinin Kaneş karum'un
dan değil de bakır madenleri yakınında kurulmuş başka bir
karurn'dan yapıldığı anlaşılmaktadır; Kaneş karum'unda ele
geçen belgelerde bakır yollanması ile ilgili bir şey yoktur.
Büyük bir olasılıkla bakır ticaretini elinde tutan ve Fırat
yakınındaki Ergani bakır madenleri ile ilişkili olan bir karum
bulunmaktaydı. Asurlu tüccarların Anadolu'ya getirdikleri
21
rnıayın da Mezopotamya'dan değil, Iran'da bulunan kalay
kaynaklarından alındığı sanılmaktadır. Asur'dan getirilen
tekstil ürünlerinin ise, Asur'a başka bölgelerden dışalıını
yapılan yünün dokunması ile oluşturulduğunu ve dokumacılık
işinde, genellikle kocaları Kaneş karumu'nda
ticaretle
uğraşan kadınların çalıştığını öğreniyoruz. Bu arada bazı
tekstil ürünlerinin
Asur aracılığıyla güneydeki Babil'den
alındığını, işlenmiş eşya olarak bazı tunç malzemenin Asur'a
dışsatımının yapıldığını yazılı belgelerden
anlamaktayız.
Mezopotamya ile İndus Bölgesi'nin de ticaret ilişkileri
olduğuna dair ipuçlarına sahip olmaınıza karşılık, buradan
alınan eşyanın Asurlu tüccarlar aracılığı ile Anadolu'ya
gönderilip gönderilmediğini kesinlikle bilmiyoruz.
Ticaret kervanlarında eşekler kullanılmaktaydı. Her tüccarın
ya da firmanın Asur'dan birkaç eşeklik kervanlarla yola
çıktığı, fakat bunların birleşerek konvoylar oluşturduğu
anlaşılmaktadır. Yollarda bazı tehlikeli durumlarla karşıla
şıldığı kesindir. Tabletlerde tepenin Usttınde pusuya yatmış
kara bir köpek, dağınık kervanları bekliyor; gözleri iyi
insanları kolluyor biçiminde, haydutları anlatan ya~ı-ede?i
türde anlatımlara rastlanır. Buna karşın, bu tehlikelerın
Ortaçağ'da Akdeniz ticaretini olumsuz yönde etkileyen
korsanların yarattığından daha az olduğu da söylenebilir.
Kervanı korumakla yükümlü olan kişiye yapılan ödemelerden
bazı belgelerde söz edilmekle beraber, büyük güvenlik
güçlerinin gerekli olduğunu gösteren bir kayıt yoktur.
Anadolu ile yapılan ticaretin Asurlu tüccarlara
büyük
kazançlar sağladığı, özellikle tunç alaşımında kullanılan
kalayın Anadolu'ya
getirilmesinin
°/o
getirdiği, eldeki yazılı belgelerden öğrenilmektedir. Alıcının
lOO'ü aşan kar
borçlanması durumunda O/o 30 oranında faiz elde edilmektey
di. Kolonilerin bulundu~ kentlerdeki verel Anadolu kralları

dışalımı yapılan mallar üzerinden
dokumalardan 1/20, kalaydan 2/65 oranında vergi almak
taydılar. Ayrıca, kervan yollarının geçtiği bölgelerdeki başka
beylere malın °/o 10'u oranında yol vergisi ödemekteydiler.
Kaneş gibi, karum'ların yakınında kurulu kentlerin kralları,
meteorik demir ve değerli taşları doğrudan kendileri satma
hakkına da sahiptiler. Bu nedenle, bazı malları yerel krallara
haber vermeden kaçak olarak onların bölgelerine sokan ve
vergiden kurtulma yollarına başvuran tüccarlar
da yok
değildi. Bir belgede ... kaçak mallar yakalandı; saray
Puşu-ken adlı tüccarı hapse atb. Gardiyanlar çok uyanık.
Bütlln ülkelere kaçakçılık bildirildi ve nöbetçiler kondu.
Dikkat! Kaçakçılık yapmayın! biçiminde tüccarları uyaran
bir
metin dikkati çekmektedir. Yerel kralların Asurlu
tüccarları koruma yükümlülüğünden başka, soygunlar
nedeniyle oluşan kayıplarını garanti etme yönünde de
görevleri vardı. Tüccarlar ise, siyasal ve adli bakımdan Asur
yönetimine bağlıydılar.
Asurlu tüccarların yerleşmelerinde yaratmış oldukları maddi
kültür,
Anadolulu bir karaktere sahiptir. Avluları tam
merkezde olmayan, tek ya da iki katlı dikdörtgen ev~eri,
çanak-çömlek, madeni araçları ve pişmiştoprak heykelcikleri
Anadolu'nun kültür çerçevesine çok uygundur. Geometrik
motiflerle bezenmiş aslan, boğa ve diğer hayvan ya da
ayakkabı biçiminde yapılrrnş kaplar, bu yerleşmenin kendine
özgü ürünleridir.
Tabletler üzerinde görülen mühürler de
üslup bakımından aynı dönemdeki Mezopotamya örneklerin
den farklıdır.
Anlaşıldığına göre, Asurlu tüccarların oluşturdukları kültür,
maddi belgelerde kendini belli etmemekte, Anadolu'ya
yabancı kişilerin buralarda yaşadığı, sadece yazılı belgeler
den öğrenilmektedir. Bu tüccarların Anadolu kültürüne

etkileri de fazla olmamıştır. İlişkileri, daha çok korunması
altında bulundukları saraylarla olmuş, doğal olarak .kültürel
bakımdan daha tutucu olan yerel halk, Asurlular'ın ne
clilinden, ne de toplumsal ve dinsel görüşlerinden fazla
etkilenmemiştir. tleride sözünü edeceğimiz bir mektubun
gösterdiği gibi, bu kolonistlerin zamanında yerel Anadolu
krallarının keneli aralarındaki yazışmalarında bile kullanmış
oldukları Eski Asur dili, Asur yerleşmelerinin ortadan
kalkışından sonra tamamen silinip kaybolmuştur.
Asur Ticaret Kolonileri'nin hangi nedenlerle sona ercliğini
kesinlikle bilemiyoruz. Ancak.kazılardan elde edilen verilere
ülkeme saldırdı, 12 kentimi yıkıp, sığır ve koyunları
yağmaladı. Bu belge, koloni çağı Anadolu'sunda
küçük
bölgeleri egemenliği altında tutan ve sahip oldukları askeri
güç nedeniyle başka kralları da kendilerine bağımlı kılan
yerel
kralların varlığını açıkça ortaya
koymaktadır.
Genişleme siyasetlerinin birbirine ters düşmesi nedeniyle,
bunlar arasında zaman zaman sert mücadeleler olmakla
beraber, zaman zaman da anlaşmalarla çıkarlarını daha iyi
göre, bunlar büyük bir yıkım sonunda yok olmuşlardır,
Karum II ve Ib tabakaları arasındaki yangın bunun kanıtıdır.
Ib
katında, ticaret
ilişkilerinin
az
da
olsa
yeniden
canlandığını, fakat eski canlılığına kavuşmadan, Asur ile
olan btığların tümüyle kesilcliğini görmekteyiz.
3. HİTİTLER 'İN ORTAYA ÇIKIŞI
Asur Ticaret Kolonileri sırasında Anadolu'nun gevşek bir
siyasi dokuya sahip olduğundan. yani o dönemde henüz güçlü
bir merkezi otoritenin varolmadığından yukarda söz etmiştik.
Kültepe'de ele geçen ve Mama Kralı Anum-Hirbi'den, Kaneş
Kralı Warşama'ya yazılmış bir mektup, Anadolu'nun siyasal
durumu ile ilgili çok ayrıntılı bilgi vermekteclir. Bu belgede
Anum-Hirbi, Kaneş kralına şöyle demekteclir: Sen bana şöyle
yazmışsın: Taişamalı benim kölemdir, ben onu saldnleştiri
rim. Fakat sen kölen Sibuhalı'yı yatışbrabillyor musun?
Taişamalı senin köpeğin ise, o nasıl oluyor da diğer
bil.lctlmdarlara karşı bağımsız gibi davranabiliyor? Benim
köpeğim Sibuhalı diğer bil.lctlmdarlara karşı istediği gibi
davranıyor mu? Taşimalı aramızda nerdeyse üçüncü lcral mı
olacak? Benim düşmanım beni yendiğinde, Taişamalı benim
koruyacak ·ittifaklar oluşturulmaktaydı. Bu mektubun başka
bir yerinde, gerçekten de Warşama'nın babası Kaneş kralı
İnar döneminde, iki yerel devlet arasında bir anlaşma
imzalandığı ve aralarında elçiler aracılığı ile diplomatik
ilişkiler kurulmuş olduğu yazılıdır.
Mektupta kullanılan clil, Asurlu tüccarların da belgelerinde
kullanmış oldukları Asurca'nın Eski lehçesiclir. Bu nokta
Anadolu için çok önemliclir ve Asurca'nın siyasal yazışma clili
olarak yerel hükümdarlar arasında da geçerli olduğunu
kanıtlamaktadır. Fakat sonradan bu clil Anadolu'dan silinmiş
ve yerini ilerde göreceğimiz gibi, Hint-Avrupa dil ailesinin bir
üyesi olan Hititçe almıştır.
Asur Ticaret Kolonileri'nde bulunmuş yazılı belgelerde,
aslında Asurca olmayan birçok teknik terim geçer. Bu
clil ailesine
terimler, köken bakımından dilbilimciler tarafından Hint-Av
rupa
bağlanmaktadır. Bu özel sözcüklerin
yanında, belgelerde bulunan kişi adlarından birçoğu da,
yine etimolojik açıdan Hint-Avrupa kökenli olarak analiz
edilebilmekte ve Hititler'in İÖ 19. yüzyılda Anadolu'da
varolduklarının kanıtı sayılmaktadır. Daha ilerideki bölüm
lerde göreceğimiz gibi, kendilerini Kültepe'de krallık yapmış
kişilerin soyuna bağlayan Hititler'in öncülleri, Asur Ticaret
Kolonileri çağında Anadolu'ya çoktan girmiş. dil ve
varlıklarını duyurmağa başlamış ve hatta yerel devletlerin
21

yönetiminde etkin bir rol oynamağa başlamışlardı. Hint-Av
rupa soyundan olan Hititler'in, Anadolu'nun yerli halkı
olmadıkları bilinmekte, ancak göç tarihleri ve Anadolu'ya
giriş yolları henüz kesinlikle saptanamamaktadır. Hititler'in
ya da daha genel bir terimle Hint-Avrupalı toplulukların
Anadolu'ya,
Trakya
ve
Kafkaslar yoluyla Derbent Kapıları'ndan, hatta Balkanlar'ın
Karadeniz'e olan kıyılarından deniz yoluyla Orta Karadeniz'e
geldikleri yönünde varsayımlar bugün tartışma konusu
olmaktadır. Arkeolojik veriler, bunlardan hangisinin daha
doğru olduğunu kanıtlayacak sağlam ipuçlarını henüz ortaya
koyamamıştır.
Bilim dünyasının Hititler ile ilk karşılaşması 1887 yılına
rastlar.
Orta Mısır'daki Tell el-Amarna'da yapılan kaçak
kazılarda, büyük bir tablet arşivine ait ilk belgeler bu tarihte
eski eser pazarlarına sürülmüştü. Bu belgeler, İÔ. 14.
yüzyılda Mısır firavunları olan 3. Amenofis, 4. Amenofis ve
Tutenkamon'un, Ön Asya'daki başka devletlerin kralları ile
olan diplomatik yazışmalarını içermekteydi. Çiviyazısı ve
Babil lehçesi ile yazılmış olan bu tabletlerin birinde, Hitit
Kralı Şuppiluliuma, firavun'a kardeşim diye hitab ediyor,
kendisini
onunla
eşdeğer bir hükümdar olarak kabul
ediyordu. Bazı belgelerde ise, Hititler'in Suriye üzerinde
siyasal bir baskı öğesi oldukları ve buraya girdikleri
kaydediliyordu. Mısır'ın Yeni İmparatorluk dönemine ait
başka mektuplarda
ise,
Mısır-Hitit çatışmalarından söz
edilmekteydi. Bütün bunlar, Martin Luther'in İncil çevirisin
de, İbranca Hittim'in karşılığı olarak kullanılan Hititler ya da
Het oğullarının, tö 2. bin yılda büyük bir siyasal güç olarak
bütün Ön Asya'ya kendilerini kabul ettirdiklerinin kanıtıydı.
Burada hemen şu noktayı belirtmemiz gerekir ki, İncil'de, İÔ
1. bin yılda Filistin'de yaşamış oldukları söylenen Hititler ile,
IO 2. bin yılda Anadolu'da bir devlet kurmuş Hititler aynı
kişiler değillerdi; ancak, daha ileride göreceğimiz gibi,
bunlar da dil ve köken bakımından asıl Hititler'in akrabası,
Boğazlar üzerinden;
Doğu'da
onların bir bakıma devamı idiler. El-Amarna belgeleri
arasında 2 mektup daha vardı ki, bunlar o güne kadar
bilinmeyen bir dille, fakat yine de çiviyazısı ile yazılmışlardı.
Bu belgeleri 1902 yılında inceleyen Norveçli bilim adamı J.A.
Knudtzon, bu mektupların dilinin bir Hint-Avrupa dili
olduğunu dünyaya duyurdu. Ne var ki, Knudtzon'un bu
buluşu, diğer bilim adamları arasında kuşku ile karşılandı ve
hemen hemen hiç yandaş bulamadı. Aradan 4 yıl geçtikten
sonra,
1834 yılında Ch. Texier tarafından bulunan,
Ankara'nın 150 km. kadar doğusundaki Boğazköy'de H.
Winckler
tarafından 1906 yılında başlatılan kazılarda.
yukarıda sözünü ettiğimiz El-Amarna'da
bulunmuş ve
Arzawa kralına gönderildiği anlaşıldığı için, adına Arzawa
mektuplan denen bu 2 belgenin yazıldığı dilde kaleme alınmış
olan başka-tabletler de ele geçirilmeğe başlandı. Winckler
kazılarını 1913 yılına kadar sürdürdükten
sonra ölünce,
Alman Şarkiyat Cemiyeti, aslen bir Çek bilgini olan B.
Hrozny'yi İstanbul'a göndererek, Boğazköy'den çıkan bu
tabletleri incelemesini istedi. Bu sırada patlayan ı. Dünya
Savaşı nedeni ile Hrozny, İstanbul Arkeoloji Müzesi'ndeki
çalışmalarını kısa kesmek zorunda kaldıysa da, araştırmala
rını olumlu bir yönde geliştirmeyi başararak, 24 Kasım 1915
tarihinde,
Berlin
Ön Asya Cemiyeti'nde verdiği Hitit
sorununun çözümü konulu bir konferansta bu belgelerdeki
dilin gerçekten bir Hint-Avrupa dili olduğu tezini tekrar
ortaya attı. Aynı yılın içinde yayınlanan bir kitapta Hrozny,
Eski Yuna~ca, Latince ve Eski Hintçe ile yaptığı karşılaştır
malarla, bırçok Hititçe sözcüğün anlamını saptamayı ve Hitit
dilinin ilk gramer kurallarını ortaya koymayı başardı.

Böylece, bugün Hititoloji olarak tanınan bilim dalının doğuşu
gerçekleşmiş oluyordu.
4. BOĞAZKÖY ARŞİVİNİN ÖĞRIITTİKLERİ
Hititçe'nin çözülmeğe başlanması ile, Boğazköy'de bulunmuş
binlerce tabletin okunması ve anlaşılması yolu açılmış oldu.
İlk dikkati çeken nokta, konuları bakımından bu tabletlerin
çeşitliliği oldu. Arşiv denince ilk akla gelen, devlet yönetimi
ile
ilgili belgelerin
saklandığı bir yer olmasına karşın,
Boğazköy arşivinde tarih, edebiyat, mitoloji, din; sihir ve
büyü , hukuk gibi hemen bütün yazın ~ürl~rini kaps~y~~
tabletler bulunması, bu arşivin daha çok bır kitaplık nıteliğını
taşıdığını göstermektedir.
Şaşırtıcı olan bir diğer nokta da, bu kitaplıkta ele geçen
belgelerin Hititçe'nin yanında, o zamana kadar bilinm~~en,
daha birçok eski dilin varlığını ortaya çıkarması oldu. Hititçe
ile
aynı zamanda ve aynı coğrafi alanda kullanılmış
olduklarından, komşu diller olarak adlandırılan bu dillerin
içinde en fazla belge bırakanı, doğal olarak Hititçedir.
Hititler'in
kendileri tarafından Neşa kentinin dili olarak
nitelenen Hititçe, Anadolu'da İÔ 2. binyılda konuşulmuş olan
tek Hint-Avrupa kökenli dil değildi.
Güneybatı Anadolu'ya lokalize edilen Luwiya ülkesinin dili
olan Luwi dili, yine Hint-Avrupa dil ailesinin bir üyesi idi.
Anlaşıldığına göre bu dil, bazı lehçe ayrıcalıkları da
göstermekteydi. Bu dilin yayılma alanı da oldukça genişti ve
Çukurova Bölgesi'ne değin bütün Akdeniz kıyı kesimini
kapsamaktaydı. Hitit dünyasında kullanılan ikinci bir yazı
sistemi olan hiyeroglif yazısının da Luwiler tarafından icad
edildiği sanılmaktadır. Mısır'daki gibi bir resimyazısı olan,
Hitit ya da daha doğru bir terimle Luwi hiyeroglifleri, özollik
le büyük boyutlu kaya yazıtlarında ve mühürler üzerinde
çöküşünden sonra
güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de varlıklarını sürdilren
ve adına G_eç Hitit Devletleri dediğimiz yerel krallıklar
zamanında ısa, yaygın olarak stel denilen dikili taşlar ve
mimarlık eserlerindr
uygulama alanı bulmuştur. Iô 700
yıllarına değin süren bu zaman dilimi içinde yaşayan
toplumlar, İncil'de sözü edilen Het oğullarıdır.
Luwice ve dolayısıyla Hititçe ile akraba bir başka
Hint-Avrupa dili, Anadolu'nun kuzeybatısında bulunan Pala
~~sinin
diliydi. ~u dilde yazılmış belge sayısı az olmakla
bırlikte, her 3 dil arasındaki yakınlık kuşku götürmez bir
biçimde kanıtlanabilmektedir.
Bunlarla hiçbir dilbilimsel akrabalığı bulunmayan fakat
özellikle din ve sanat açısından Hititler'i çok etkilemiş bir
toplum ~lan Hurriler tarafından konuşulduğu için, Boğazköy
belge_ler!~d_e de s~a
rastlanan bir başka dil de Hur ya da
Hurrı dılid~ ~e Hi_nt-Avrupa dillerine göre çok değişik bir
yapıya sahıptır. Hint-Avrupa dillerinin Almanca, İngilizce,
Farsça ve başkaları gibi günümüzde de yaşayan üyeleri
olmaşına karşılık, Hur dilinin yaşayan bir akrabası kesinlikle
~aptanamamıştır; ~a.<;lece ke,ndisinden sonra, lô ı. bin yılın
ilk yarısında Van Golu merkez olmak üzere yayılmış bir devlet
olan Urartular'ın konuştukları ve yine çiviyazısı ile yazdıkları
Urartuc~ il? akraba~
bağları açıkça görülebilmektedir.
Gerek sozclik haznesındeki benzerlikler, gerekse dilbilgisi
kurallarındaki uyum. her iki dilin ayııı kökenden türediğini,
zaman ve alan ayrılıkları yüzünden zaman değişikliklere
uğradığını kanıtlamaktadır. Yapı bakımından bu dile en çok
benzeyen modern diller, bazı Kafkas dilleridir. Boğazköy
belgelerinde, özefil! de, ver ver Hurrıce yazılmış bölümlere rastlanmaktadır.
25 HİTİTLER
Anlaşıldığına göre, Kuzey Mezopotamya ve Suriye'de
yerleşmiş Hurlar, Mezopotamya kültür ve sanat etkinliğinin
Anadolu toplumuna aktarılmasında aracı rolü oynamışlardır.
Hitit ülkesinin adı Hatti'dir. Bu ad Hint-Avrupalı Hititler'in
göçünden önce de vardı. Hititler, ülkeleri için aynı adı
kullanmışlar, fakat dillerine az önce değindiğimiz gibi, Neşa
kentinin dili adını vermişlerdi. Onların gelişinden önce
burada yaşayan dil, Hatti dili idi. Aslında Hititçe teriminin bu
sonradan
dil için kullanılması daha doğru olurdu. Fakat ülkenin adı ile
Hititler'in konuştukları dil,ilk araştırmalarda aynı tutulmuş
ve
Hititler'in
kendi dillerine başka bir ad
verdikleri anlaşıldıktan sonra da bu yanlışlık, karışıklığa
neden olmamak için düzeltilmemiştir. Hitit metinlerinde de bu
dilde yazılmış bölümler bulunmaktadır. Hititler'in Anadolu'
ya ilk göç ettikleri zamanda henüz canlılığını koruyan bu
dilin, !O 2. bin yıl içinde zamanla kaybolduğu anlaşılmakta
dır. Ön Asya 'nın diğer dilleri ile Hattice'nin akrabalığını
gösterebilecek bir kanıt, biraz da bu dildeki belge sayısının
azlığı nedeniyle, henüz bulunamamıştır.
Bunlardan ayrı olarak, adının Hattuşa olduğu belgelerden
anlaşılan Boğazköy arşivlerinde, zamanın diplomasi dili olan
Akadça (Asur-Babil dili) ile yazılmış tabletler de vardır.
Ancak, bu dildeki tabletler yalnız siyasal içerikli olan bazı
yazışma ve devletlerarası antlaşmalardan ibaret değildir;
ilk Hitit büyük kralının siyasal bir vasiyetname niteliği
taşıyan metni ile yine onw1 yaptıklarınıanlattığı belge çift-dilli
olarak kaleme alındığı gibi, bazı kehanet ve fal tabletleri ile
dinsel içeriğe sahip birkaç metin de Akadçadır. Diğer yön
den, Hitit yazı dilinde Akadça ve Sumerce sözcükler de yer
almaktadır. Anadolu'nun Hititler dönemindeki dilleri ile ilgili
bilgi sahibi olabilmemizin nedeni, Hititler'in kendi kültürleri
ni dış etkenlere karşı kapalı tutmamış ve beraber yaşadıkları
toplumlardan pek çok kültür öğcsi alınış olmalarıdır. Bütün
bu öğeler bir Hatti uygarlığı içinde birleşmiş, yeni bir kültür
oluşumuna yol açmıştır. Bu, herhalde sadece Hititler'in
büyiik bir hoşgörüye sahip olmaları ile açıklanacak bir şey
değildir. Hititler'in göçebe bir topluluk olarak Anadolu'ya
girdikleri zaman, orada kendilerininkinden
çok üstün bir
uygarlık düzeyi ile karşılaşmış oldukları kesindir. Etkilendik
leri
pek çok maddi kültür öğesini kullanmaya zorunlu
kalmışlar , topluma, Kültepe'deki Kaniş karum'u belgelerinin
gösterdiği biçimde her düzeyde sızmışlar, sözünü ettiğimiz
gevşek siyasal dokudan yararlanarak
yerel
krallıkların
yönetiminde söz sahibi olmaya dahi başlamışlardı. Sonuçta
bütün Anadolu'yu egemenlikleri altına alıp, büyük bir siyasal
güç halinde tarih sahnesine çıktıklarında da, ilk zamanlar
dan beri alışageldikleri kültürel etkileşmeleri yine sürdür
müşlerdi.
5. GÖÇEBELİKTEN DEVLETE
Anadolu tarihinin kilit noktalarından biri olduğu, sürekli
adının geçmesinden de belli olan Kült~pe'de el~. geç_en ve bir
çeşit noterlik belgesi niteliği taşıyan bır tablet uzerınde k~al
Pithana ve merdiven büyüğü Anitta adları geçmektedir.
Merdiven büyüğü ya da Asurca biçimiyle rab~ similtim
ünvanının hem veliahta hem de saraya çıkan merdıvenlerde,
yani bir tür açık hava ~ahkemesinde hukuksal işle~? b~kan
bulunsaydı
kişilere verildiği sanılmaktadır. Sadece bu belge uzerınde
tarih açısından çok büyük önemi olduğu
herhalde ~nlaşılamıyacak bu adlar, birkaç yazılı belgede
daha geçerek, Hitit tarihinin ilk evrelerinin sorunl~r~a ışık
tutmakta ve Hitit Devleti ile Asur Ticaret Kolonilerı çağı
arasında köprü lcurulmasını sağlamakta~. Yuk_a~ıd_a a<;Iı
geçen ve yapılan kazılarda eski adını bılemediğımız bır
karum'a sahip olduğu anlaşılan Alişar'da ele geçen 2 tablet
üzerinde yine Anitta 'nın adına rastlanmaktadır. Bunlardan
birinde, kral Anitta'nın mührll yazısı vardır ki, Kültepe'de
veliaht olarak tanıdığımız bu kişinin, belgenin yazıldığı za~a~
babası Pithana'nın yerine geçtiğini kanıtlamaktadır. tıdncı
belgede ise Büyük Kral Anitta, merdiven büyüğü Benıwa
adlarını bulmaktayız. Buradan da, Anitta'nın krallıkla da
yetinmeyip Büyük Kral Unvanını aldığını ve oğl~ Beruwa'yı
veliaht atadığını anlıyoruz. Diğer yönden, Anıtta'nın hem
26
Kültepe'de, hem Alişar'da belge bırakmış olması, ege°:enlik
alanı oldukça geniş olan bir devletin varlığına ışaret
etmektedir. Anitta'ya ait başka bir önemli belge, yine Kültepe
Höyüğü 'nde elde edilmiştir. Önce hançer oldu_~ ~anıl~n,
sonra bir mızrak ucu olduğu anlaşılan bu belge uzerınde ıse
"kral Anitta'nın sarayı" yazısı vardır. Bütün bunlar bize,
Koloni çağında Anadolu'da kurulmuş bir yerel devletin iki
kralını ve bir prensini tanıtmaktadır._ Beruwa'nın kral olup
olmadığını ise bilmiyoruz.
Kazılar sonunda Hititler'in başkenti Hattuşa olduğu anlaşılan
Boğazköy'de, önce 1906-07 ve 1911-12 yıllarında H. Winckl_er
tarafından başlatılan kazılar, ı. Dünya Savaşı'nın çıkması ile
kesintiye
uğramış, 1931 yılında K. Bitte! yönetiıı~~de
çalışmalara tekrar başlanarak, 1939'da bu kez de 2. Dunya
Savaşı'nın patlamasına kadar sürdürülmüştür. Aynı bilim
adamının yönetiminde bugüne değin sistemli ve sürekli olarak
yapılan üçüncü dönem Boğazköy kazılarının başlangıç tarihi
1951 yılıdır. Şimdiye kadar ele geçen tablet sayısı 25.000'i
aşmıştır. İlk dönemde bulunanların bir bölümü Doğu Berlin
Müzeleri'nde,
Müzesi'ndeki
bir
bölümü İstanbul Eski Şark Eserleri
Çiviyazılı Belgeler
Arşivi'nde, 2. Dünya
Savaşı'ndan sonraki kazı dönemlerinde ortaya çıkarılanlar
ise Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde saklanmakta
dır.
Bu tabletler
arasında bulunan 8 tanesi, 79 satırlık bir
belgenin birbirlerini tamamlayan üç nüshasını oluşturur. A
nüshasının t;;ski Hitit dilinin özelliklerini taşıdığı, diğer iki
nüsha otan B ve C 'nin ise, yine dil ve yazı açısından Hitit
dilinin yeni evresine ait özellikleri yansıttığı ve bu yüzden A
nüshasının daha sonra yapılmış kopyaları olduğu anlaşılmak
tadır.
Boğazköy'de bulunan bu belge sayesinde, Alişar ve Kültepe
belgeleri üzerinde rastlanan Anitta'nın kişiliği açık seçik
ortaya çıktığı gibi, Hitit başkenti ile Asur Ticaret Kolonileri
çağı'ndaki Alişar ve Kültepe ile de tarihsel köprüler
kurulabilmektedir.
Kısaca Anitta Metni olarak bilinen bu
belge şu sözlerle başlamaktadır:
Anitta, Pithana'nııı oğlu, Kuşşara kralı, söyle: Gökyüzü'nün
Fırtına Tanrısı'nııı sevgilisi idi. Kuşşara kralı, kentten büyük
bir kudretle inip, Neşa'yı bir gecede gücü sayesinde aldı
Neşa kralına saldırdı, ama Neşa'nııı halkına kötülük etmedi.
Onlan 'analar' ve 'babalar' yaptı (yani öyle davrandı).
Babam Pithana'dan sonra ben bir isyanı bastırdım; hangi
ülke ayaklandı ise, onu tanrı Şiu'nun yardımıyla yendim, Kral
Anitta, bundan sonra giriştiği askeri seferlerden söz etmekte,
bu arada
Hatti ülkesiyle olan savaşımını anlatmaktadır.
Daha sonra tekrar geriye dönerek, babası Pithana
zamanında deniz kenarındaki Zalpa olarak adlandırılan bir
kentle aralarındaki savaşlara değinerek, şöyle demektedir:
Bu sözleri bir tablet üzerinde kapıma koydurdum. Gelecekte
bu tableti kimse kırmasın, kim kırarsa, o Neşa'nın düşmanı
olsun I Burada dikkati çeken nokta, kendini Kuşşar kralı
olarak tanıtan Anitta'nın, sözlerini üzerine yazdırıp kapısına
koydurduğu tableti kıranın, Neşa kentinin düşmanı olması
biçimindeki
lanetleme
anlatımıdır. Bu tableti
kıranın
Kuşşar'ın değil, Neşa'nın düşmanı olacağının belirtilmesi,
Anitta'nın, ileride tekrar göreceğimiz gibi, Neşa'yı kendi
kenti olarak benimsediğini göstermektedir. Metin şöyle sürer:
Bir zaman önce , Zalpa kralı Uhııa, tannmız Şiu'yu (yani
onun yontusunu) Neşa'dan Zalpa'ya kaçırmıştı. Fakat ben,
büyüle kral Anitta, bizim tanrımız Şiu'yu, Zalpa'dan Neşa'ya
geri getirdim. Zalpa kralı Huzziya'yı ise, canlı olarak Neşa'ya
getirdim. Tabletin bundan sonraki bölümü soı;· :ıdan Hitit
Devleti'nin başkenti olarak tarih sahnesinde çok önemli bir
rol oynayacak Hattuşa'nın adının geçmesi nedeniyle ilgi
çekicidir:
Hattuşa kenti açWctan lcınlınca, tannm Şiu, onu
taht tanrıçası Halmaşuit'e teslim etti; ve ben bir gecede onu
güçle aldım ve kentin yerine yabani otlar ektim. Bundan
sonra kim kral olur da Hattuşa'yı yeniden iskan ederse, o,
Gökyüzünün Fırtına Tannsı'nın lanetine uğrasın! Bundan
sonra Anitta, Neşa kentini sağlamlaştırdı~ıru orada tanrısı
Şiu, Gökyüzünün Fırtına Tanrısı ve Taht Tanrıçası Halmaşuit
çin tapınaklar yaptırdığını, seferlerinden elde ettiği ganimet

ile bunları donattığını, ayrıca aslanlar, yabandomuzları,
leoparlar ve dağ keçileri gibi 120 vahşi hayvan getirerek, bir
hayvanat
bahçesi
kurdurduğunu anlatmaktadır.
bayındırlık işlerinin ardından Anitta'mn
başka
düşmanlara yöneldiğini, onları da yenip, tutsaklal', savaş
arabaları ile altın ve gümüş ele geçirdiğini metinden
okumaktayız. Belge şu sözlerle sona ermektedir: Ben sefere
çıhnca, Puruşhandalı adam (yani kral) bana armağanlar
getirdi; bunlar demirden yapılma bir tahta ile, yine demirden
yapılma bir asa idi. Neşa'ya geri dönerken Puruşhandalı
adamı da birlikte göttırdllm. O , taht odasına (B nüshası:
Zalpa'ya ) girince, önUmde, sağda oturacak .
Buradaki
Puruşhanda kenti, birinci bölümde sozunu
ettiğimiz, Sargon'dan yardım isteyen tüccarların oturmuş
oldukları kenttir. Yine yukardaki bölümde adı geçen Zalpa
kentinin önemine ise biraz sonra değineceğiz. Görüldüğü gibi,
Anitta metninde Neşa kentinin önemi açıkça vurgulanmasına
karşİlık, kendisinin bir sarayı bulunduğunu az önce sözünü
ettiğimiz belgeden öğrendiğimiz Kaniş'e hiç değinilmemekte
dir.
Buna bir açıklama getirmek isteyen araştırıcılar,
Kaniş'in daha Anitta'nın babası zamanında ele geçirilmiş
olduğu için Anitta metninde yer almadığını öne sürmekteydi
ler. Fakat bu pek kabul edilebilir bir varsayım olamazdı.
Çünkü Anitta, babasının da başarılarım belirttiği gibi, kendi
sarayı. bulunan bir kentten söz etmeyi ihmal etmemiş
olmalıydı. Bazı araştırıcılar ise, soruna başka bir açıdan
yaklaşmayı denediler. Onlara göre Kaniş ve Neşa, aynı yer~
değişik biçimlerde yazılmış adlarıydı. Gerçekten de bu kentin
asıl adı Kneşa ise, bunun, hece sistemi kullanan ve
dolayısıyla sessiz harfleri tek tek belirtemeyen çiviyazısı jle
ancak Ka-neşa olarak yazılabileceği açıktır.
Durum böyle olunca, günümüzdeki bazı modern Hınt- Avrupa
HİTİTLER
Sol üst: l.Hattuşili'nin vasiyetname
tabletinin Hititçe nüshası. Alt: Aynı
tabletin Akadça nüshası.Anadolu
Medenıyet/eri Müzesi-Ankara. Sag·
Anitta 'nın Kültepe'de bulunmuş o/on çivi
yazılı hançeri.
dil ailesi~e a!t dillerdeki, örneğin İngilizce'de başta bulunan
~-. sessızlerınden k-'nın telaffuz edilmemesi (know. knee
Bu
yine
.
gıbı) olayına benzer bir biçimde, Kneşa'nın Neşa olarak
okunması ve zamanla yazıda da k- sessizinin düşerek, kent
~dının N?şa biç~m.!nde kalması olasıdır. Eğer bu kuram doğru
ıse,. n:etınde sozu geçen Neşa, Kaneş'ten başka bir yer
değıldır.
Bu sorun, Anitta hançeri olarak arkeoloji
literatürüne geçen mızrak ucunun bulunduğu 1957 yılından
Boğazköy'de 1970 yılında ortaya çıkarılan bir tableti~
okunmasına değin, yeri geldikçe tartışıldı. Söz konusu bu
tab_let, efsane türünde bir anlatımı içermektedir, fakat
tarıhsel olaylara da ışık tutabilecek ipuçlarına sahip olması
bakımından çok ilgi çekicidir: Kaneş kraliçesi bir yıl içinde 30
erk~k çocuk d~~du.
'
Ben ne biçim bir şey doğurdum !'
dedi; kapları pıslilcle doldurdu, çocukları içine koyup, ırmağa
bıraktı. Irmak onları Zalpuwa ülkesinde denize çıkarttı.
Tanrılar __ ço~ukları denizden aldılar ve onları büyüttüler.
Burada uzerınde durulacak bazı noktalara hemen değinmek
gereklidir. Çocukların ırmağa atılması ve tanrılar tarafından
büyütülmesi. Ön Asya'da pek sevilen bir motiftir. Akadlı
Sargan ve Hz. Musa ile ilgili bu tür efsaneler vardır.
Genellikl_e ~-oplumsal kök~n bakımından geldikleri yiiksek yere
uygun gorulmeyen, yanı soylu sınıftan olmayan yönetici ve
ö~der~erle ilgili bu tür efsaneler uydurularak, esas soyları
gızlenilmeğe çalışılmakta ya da efsaneleşmiş kişiler tanrısal
bir gücün koruyuculuğunda büyütülmüş gibi gösterilmekte
di_~
·
Burada, Kaniş kraliçesinin çocuklarını attığı ırmak,
Kultepe yakınında bir kolu bulunan Kızılırmak olsa gerektir.
Kızılırmak ise, Bafra'da Karadeniz'e dökülür. Zalpuwa ya da
aynı metinde biraz aşağıda Zalpa olarak görülen ülke, bu
nedenle Kızılırmak ağzı yakınlarında bir yerde olmalıdır.
Metin özetle şöyle sürmektedir: Aradan yıllar geçti. Kraliçe
27

bu sefer de 30 kız çoculc doğurdu. Onları lcendisi büyüttü. Bıı.
sırada oğullar Neşa'ya doğru yola çıktılar. Tamarınara
denilen yerde lconakladılar. 'Şimdiye değin nereye gittilcse,
orada kadınlar yılda sadece bir çoculc doğurur, bizi ise
anamız bir babnda doğurmuş' dediler. Kentin insanlan ise,
'bizim Kaniş kraliçemiz de bir kez, bir babnda 30 · ){ız
doğurdu, yine öyle doğurduğu oğlanlar ise kayboldu' dediler.
Oğlanlar bütün kalpleriyle 'daha ne anyoruz, işte anamızı
buldÜk, gelin Neşa'ya gidelim 1' dediler. Neşa'ya vardıkların
da anaları onları tanıyamadı ve hzlannı oğullanna verdi. ttk
oğullar kız kardeşlerini tanımadılar ama sonuncu oğul dedi ki
'kız kardeşlerimizi almayalım, günah işlemeyelim'. Görüldüğü
gibi, metinde Kaniş ve Neşa adları birbirinin yerine sık sık
kullanılmaktadır. Bu belge yardımıyla, önce sadece bir
varsayım olarak tartışması yapılan Kaniş = Neşa eşitliği,
kesinlikle kanıtlanmış olmaktadır. Zalpa ya da Zalpuwa
olarak geçen kentin yaklaşık yerine yulcarıda değindik,
arkeolojik veriler henüz yetersiz olduğu için, kesin bir şey
söylenememekle beraber, buranın Bafra yakınındaki tkiztepe
Höyüğü olabileceği düşilnülmektedir. Eğer bu doğrulanırsa,
metinde geçen üç önemli yerin . nerede olduğu tümüyle
belirlenmiş olacaktır (Kaniş, Hattuşa, Zalpa). 1Bunların
dışında Kuşşar'ın lokalizasyonunu saptamak olası değildir.
Ancak, kendini Kuşşar kralı olarak tanıtan Anitta'nın
belgelerinden 2 tanesi de Alişar'da bulunduğuna göre,
Kuşşar = Alişar eşitliği de akla yatkın gelmektedir.
Gerek Anitta Metni'nin, gerekse yulcarıda anahaJlarrm
verdiğimiz Zalpa Öyküsü olarak bilinen belgenin Hitit
başkenti Hattuşa'da bulunması, Asur Koloni ça_ğında
kurulmuş yerel devletlerle büyük bir siyasal otorite halini
almış Hitit Devleti arasındaki bağları açık bir biçimde ortaya
koymaktadır. Bu bağların sadece bu kadarla da kalmadığı,
Hitit Devleti'nin ilk kralı kabul edebileceğimiz ı. Hattuşili'nin
yine Boğazköy'de ele geçmiş, Akadça ve Hititçe olarak
yazılmış 2 belgesinden anlaşılmaktadır. Bunlardan biri,
kralın Kuşşar kentinde, hasta yatağında yazdırdığı ve
~~ndisind~n sonra Hitit tahtına oturacak veliahtı belirlediği,
ıçın_de tarıhs~l olayla_r~ da anlatıldığı, siyasal içerikli bir
vasıyetnamedir. Metni ozetlemeden önce hemen açıklamamız
gereken nokta, Anitta'nın lanetlemesine karşın Hattuşa'nın
Hititlerce ye~den iskan edilmesi ve bu belgeyi yazdıranın
burayı devletin başkenti yaptığı için kendi adrm da Hattuşalı
anlamına gelen Hattuşili olarak değiştirmesidir. Asıl adının
Labarna ya da Tabarna olduğu anlaşılan Hattuşili'nin
vasiyetnamesi~. şöyle özetlemek olasıdır: Hattuşili, bir tür
soylular
melcısı olan pankuş'un üyelerine
önce evlat
edine:~k . veliaht ilan ettiği ve iyiliği için he~ şeyi yaptığı
(kendisı ıle aynı adı taşıyan) Labarna adlı prensi, kötü
'davran_ış!arı nedeniyle şikayet etmektedir. Hattuşili'nin kız
kar~eşının oğlu olan bu prens, annesi ve kardeşlerinin
entrıkalarına alet olmuştur. Prensle kralın arasındaki
baba-oğul ilişkisi kesilince, oğlunun taht üzerindeki hakkının
kalmadığını gören Hattuşili'nin kız kardeşi bir sığır
gibi böğürmeye ve yakarmaya başlar, ama b~ da yarar
sağlamaz. Kralın gözünde o da bir yılan• dır. Hattuşili,
b!3basına. sevgi_ şöstermeyenin, uyruğuna karşı da sevgi
gosteremeyeceğini söyler. Prens öç almaya kalkarsa ülkenin
kargaşa içine düşebileceği qüşünülerek, kralın bar;ş içinde
tuttuğu ülkesini başkalarının çökertmesine izin vermeyeceği
vurgulanır ve Labarna, ılımlı bir biçimde 'enterne' edilir. Evi,
tarlası ve hayvanları olacaktır; hatta iyi davranışı görülürse,
kente dahi gelebilecektir. Ama kötülüğü görülürse, gözaltın
dan kurtulamıyacaktır. Kral, şimdi Murşili'yi veliaht ilan
etmektedir. Murşili'nin yetiştirilmesine adamlar görevlendi
rilir; bunlar
kralın gösterdiği biçimde davranacaklardır.
Emirlere kesinlikle uyulacak, uymayan eskiden de olduğu gibi
cezalandırılacaktır. Veliahtın aklını çelmek için başkaları ile
ilgili suçlamalarda bulunmıık ve bazı kent yaşlılarının devlet
işlerine karışmaları yasaklanmıştır. Böyle davranışların iyi
sonuçlar getirmediğine, Hattuşili'nin bir başka oğlu olan
Huzziya örnektir; ~ir zamanlar o da, yöneticisi bulunduğu
Tappaşanda kenti yaşWarının kışkırtması ile babasına
başkaldırmış ve bu nedenle görevinden alınmıştı. Bu isyan
ülkede kargaşalıklar yaratmış, bu arada kralın kızlarından
biri de kendi oğlunu tahta varis yapmak için entrikalara
girişmişti. Bu isyan da bastırılmış, prenses de enterne
~dilmişti. Ülkenin büyiikleri de düzenli yaşamalıdır, yoksa
ulke karışır. Hattuşili'nin büyükbabası (adı verilmemekle
beraber
. Puşar_ruma olabileceği, aşağıda değineceğimiz
kurban listele~ıne dayanılarak ileri sürülmektedir), yine
Labarna adlı hır prensi veliaht ilan etmişse de, ileri gelenler
Papahdilmah'ı tahta çıkarmışlar ve ülke kötü durumlara
düşmüştü. Kralın vasiyeti tutulmalı ve her ay Murşili'ye
okunarak, iyice belletilmelidir. Tanrılara saygılı olunmalı,
günah işlemekten kaçınılmalı, gereğinde pankuş'un fikrine
başvurulmalıdır. Hattµşili'nin vasiyetnamesi, karısı Haşta
yar'a
hitaben
geleneklere
şu
sözlerle
sona
ermektedir:
Cesedimi
uygun biçimde yıka; beni kollarına al ve
kollarında toprağa veri
Hattuşili'nin diğer belgesi, daha çok askeri icraatının
anlatıldığı, yine çift-dilli olarak kaleme alınmış ve 1957
yılında Boğazköy kazılarında ortaya çıkarılmış bir tablettir.
Bu belgenin başlangıç bölümünde Hattuşili kendisini şöyle
tanıtmaktadır: Hattuşili, büyüle Kral, Hattuşa kralı, Kuşşarlı
adam. Bu sözler Kuşşar kralı Anitta ile Hitit kral ailesinin
bağlantısını, artık kuşkuya hiç yer bırakmayacak biçimde
gözler önüne sermektedir. Ne yazık ki eldeki belgeler, Anitta
ile Hattuşili arasında geçen dönemde neler olup bittiğini bize
daha açık anlatacak kadar fazla değildir. Ancak, Hattuşili'
nin ilk metninde sözü edilen tarihsel geriye bakışlar, devletin
ilk kuruluş yıllarında tahta geçmiş kişileri ve çıkan
karışıklıkları, tam kronolojik bir sıra içinde olmasa da,
belirtmektedir. Hitit dinsel inançlarına göre, öldükten sonra
tanrı olan krallar için yapılacak · kurbanları düzenleyen
kurban listeleri olarak nitelediğimiz belgeler de bu konuda
fazla yardımcı olmamaktadır. Bunlarda Hattuşili'ye değin
Kantuzili, Tuthaliya, Puşarruma ve Pawahtelmah adları
görülmektedir.
Anitta
Bu adlardan Pawahtelmah ile yukarıdaki
belgede geçen Papahdilmah aynı olduğuna göre, Kuşşar
soylu Hitit kralı sülalesini gerilere doğru götürmek ve
yaklaşık olarak İÖ 1650-1620 arasına tarihlenen 1.Hattuşili
ile
(yak. İÖ 1750) arasındaki boşluğu kısmen
doldurmak olası görülmektedir. Böylece, Anadolu'ya sonra
dan göç eden Hint-Avrupalı· Hititler'in hangi aşamalardan
geçtikten sonra bir sülale kurdukları ve yerel krallıkları
yavaş yavaş kendilerine b_ağlayarak merkezi otoriteyi
güçlendirdikleri,
yazılı
belgelerden
sağlanan bilgilerin
mozayik taşları gibi yan yana getirilmesiyle, ana çizgileriyle
de olsa, gözler önüne serilmektedir.
6. ESKİ HİTİT DEVLITİ'NİN KURULUŞU: HATTUŞA
Devletleri ilk kuruldukları andaki sınırları dışına iten, başka
topraklar ü~erinde yayılmaya zorlayan etkenlerin başlıcası,
büyük imparatorluklar kurma, daha büyük alanları ve daha
kalabalık toplumları. egemenlik altına alma gibi tutkuların
yanında, hiç kuşkusuz ekonomik faktörlerdir.
Devlet,
ekonomik, askeri, dinsel ve sosyal her alanda örgütlenme
demektir. Bu örgütlemeyi yapabilmek ve yiirütebilmek ise,
tümüyle ekonomik güce dayanır. Tanrılara düzenli kurbanlar
atlanmasından, kentlerde savunma sistemleri inşa edilmesine
değin her şey, devletin maddi varlığı ile orantılı olarak
gerçekleştirilebilir. Btı, bakımdan, Hitit Devleti de kuruluş
evresini tamamlar tamamlamaz, ekonomik gücünü artırmak
için zengin alanlara yönelik bir genişleme siyaseti izlemeğe
başlamıştır. 1. Hattuşlli'nin önceki bölümde sözünü ettiğimiz
çüt - dilli olan ve askeri icraatını konu alan belgesi, bu
siyasetin ana ilkelerini saptamaktadır.
ı. 1-fattuşili'nin bu belgesine göre ilk seferler güneydoğu
Anadolu ve Kuzey Suriye Bölgesi'ne
düzenlenmiştir. Bu
alandaki en büyük başarı, Alalah kentinin alınmasıdır.
Bugün Hatay ilindeki Teli Açana olan Alalah, Kuzey Suriye
kapılarının kilidi durumundaydı. Bu kentin düşmesi ile
beraber, daha güneydeki alanlar Hitit kuvvetlerine açılmış
oluyordu. Ancak, Anadolu'nun batısı ve Hitit Devleti'nin
çekirdeğini oluşturan Kızılırmak kavsi içinde ka,lan toprakla.
rın kuzey ve güneyinde de düşman toplumlar vardı. Belgeden
anlaşıldığına göre; ı. Hattuşili güneydoğuya yönelince,
Anadolu Yarımadası'nın güneybatısına lokalize edilen
Arzawa, Hititler'e karşı gelmiş, bu kez kral o yöne yiirümek
zorunda kalmıştı. Bu durumda ise, güneydoğuda ele geçirdiği
topraklarda
kıpırdanmalar başlamış ve Hititler iki ateş
arasında kalmışlardı; öyle ki, belgedeki anlatımla- üllcelerin
tümü Hititler'den kopmuş, geriye yalnız Hattuşa kalmışb.
Ancak, Hitit kralı kısa sürede toparlanmayı başarmıştı:
Güneş Tanrıçası, gözdesi Büyüle Kralı dizlerine oturttu, onun
elinden tuttu ve savaşa onun önünde koştu, artık kentler
birbiri ardından düşüyor, Büyüle Kral bir aslanın pençesiyle
yapbğı gibi ülkeleri yeniyordu. Altın ve gümüşün ne başı ne
sonu vardı, Hattuşa'yı ganimetle doldurdu ... aldığı kentlerin
tanrılarının altın ve gümüş heykelİerini ülkesine
getirdi ve onları kendi tanrı ve tanrıçalarının tapınaklarına
koydurdu. Büyük Kral, aldığı ülkelerdeki kadın köleleri de
kendi ülkesine getiriyor ve Arinna'nın Güneş Tannçası'nın
hizmetine veriyordu. Hattuşili'nin en büyük başarısı da
belgede şu sözlerle anlatılmaktadır: Fırat lrmağı'm benden
öncekiler hiç geçmemişti. Ben, Büyüle Kral, onu yaya geçtim,
ordularım da benim ardımdan yaya geçtiler. (Akadlı] Sargon
da onu geçip, Hahhu ordusunu yenmişti. Ama, Hahhu'ya
kötülük yapmam.ışb; kenti ateşe vermemiş, dumanını
Gökyüzünün Fırtına Tanrısı'na yükseltmemişti. Fakat ben,
Büyüle Kral, Haşşu kralını ve Hahhu kralını- yendim,
kentlerini ateşe verdim ve dumanlarını Gökyüzünün Fırtına
Tanrısı'na ve Güneş Tannsı'na yükselttim ve Hahhu kralını
bir yük arabasına koştum!
·
~u ~etinden de görüldüğü gibi, Hitit genişleme siyaseti
oncelikle Kuzey Suriye'ye yönelikti. Önce Alalah, sonra
Hahhu ile Haşşu'nun ele geçirilmesi, Hititler'e miktarı
~esaplanamıyacak kadar çok altın ve gümüş ile içinde
ınsa~ar da olan ç~şitli zengin ganimetler sağlamıştı. Aynı
metnın başka yerlerınde, Anadolu içindeki düşmanlara karşı
yapılan asken seferlerde kazanılan ganimetler, sadece koyun
ve sığır olarak bildirilmektedir. Şu halde Hitit kralının neden
ı~:arla ş~eydo?uyu topraklarına katm~k istediğini anlamak
g~ç değıldır. İlgı çekici bir başka nokta yenik düşen ülkelere
aıt tanrı heykellerininAnadolu'daki
T~~~ı .. hey~e~eri
sadece
maddi
tapınaklara taşınmasıdır.
değerleri bakımından
goturulmemıştır; eğer böyle olsaydı, bunlar eritilip, başka
eşyaların yapımında kullanılırdı. Bunlar, Hititler'in kendi
tanrıları~a ait t_aJ?~akla'rda kutsanıyor ve böylelikle Hitit
pantheon u dediğımız -tanrılar toP,luluğunun birer üyesi
o!uyorl~r.dı. Bu olay bize, ilerki bölümlerde değineceğimiz
gıbı, Hıtı~ı:_r tarafından kutsanan tanrıların neden fazla
olduğ~~ şostermektedir. Belgedeki diğer önemli bir nokta,
Hatt~şılı nın ~ırat Irmağı'nı geçmekle övünmesidir. Hitit kralı
Fırat ı k_endinden önce geçen Akadlı Sargon'dan söz
~t~~ktedır. Bu kral, birinci bölümde Savaş kralı efsanesi ile
ılgı!~ olarak ~nlattığımız Sargon'dur ve Hattuşili ile arasında
7 yuzyıllık hır zaman vardır. Bu, Hititler'deki tarih bilincini
k~nıtladığı kadar, Sargon'un bütün Ön Asya'da nasıl yaygın
b!r efsane kahramanı halini almış olduğunu da göstermekte
dir.
Hat_~uşi~'nin güneydoğudaki askeri faaliyetleri başka tablet
ler uzerınde de anlatılmaktadır. Bunlar, gerçi küçük ve kırık
par_çalar olmasına karşın bu bölgeye Hititler tarafından
v~r_ilen önemi belirtmeye yeterlidir.
Hitit
genişleme siyasetinin
uygulanmasının pek kolay
o~a~ğı, toprakların genişlemesi ile birlikte, askeri ve
yonetım kademelerinde görev yapanların zaman zaman
ihmallfr
ve yanlışlar yaparak, Hitit çıkarlarına zarar
vderme e:i yüzünden cezalandırılmalarını ~onu alan metinler
en belli olmaktadır. Urşu adlı kentin sarılması ve düşmeye
29
---•r
HİTİTLER
zorlanması sırasında görevlilerin Hattuşili'ye iha tl ·
b
u
·b·ı
·
gı ı arın,
d..
nl
•
ne erı ve
uşma__ arın yandaşları durumunda olan
Karkamış, ~';llpa_ (bugun Halep) ve Hurriler tarafından nasıl
desteklendiğı, ~ır. ta?l?tte çok açık dile getirilmektedir.
Yukarı.da _an':1 91~gilerını verdiğimiz ve Hattuşili'nin vasiyet
n_amesı nıteliğını ta~ıy'.1~ ~elgede, bu kral zamanında iç
sıyasette de her şe~ın ıyı _gıtmediği, tahta geçmek için bazı
P~l':ns ve prenseslerın dahi komploların içine girdiği, belirgin
bıçım~e ortaya konm_?,kta?"'. Anc~k bütün zorluklara karşın,
d:vle~
esasları ve ozellikle dış sıyasetinin ilkeleri Hattu ili
donemınde saptanmış oluyordu.
7. BAŞARILI BİR KRAL: 1. MURŞİLİ
Hattuşili'nin hasta ~atağında, Kuşşar kentinde bir vasiyet
n~me yazdırdığını bılmekle beraber, ölüm nedenini öğrene
mıyoruz. Ancak kralın Kuzey Suriye seferlerinden birinde
y~ralann:ıış olması, güçlü bir olasılık olarak kabul edilmekte
dır.
Ve~aht olarak ilan edilen Murşili'nin bize kalan
belgelerınden, ~~!t~şili'nin gerçekten iyi bir seçim yapmış
olduğu ve_ Murşili nın dedesi, babası ya da babalığı (il arasındakı akr?balık tam anlaşılamamaktadır) tarafından
konmuş dış sıyaset hedeflerini benimseyerek
bunların
gerçe_~~~tirilmesi yönünde hareket ettiği görülmektedir.
Murşıli nın askeri icraatının ağırlık noktasını 2 kentin
alınması oluşturur: Halpa ve Babil. Bunlardan birincisinin
Hattuşili döneminde yayılma siyasetinin ilk hedefi olarak
k!lbul ?dildiğini biliyoruz. Halep'in Hititler'in egemenliğine
gırı:nesı s~nu~u, Ön Asya'daki kuvvet dengesi bu devletin
lehine değışmış, aynı zamanda ticaret yollarının denetimi de
Hititler'in
eline
geçmiş oluyordu. Aynı zamanda bu
kentlerden pek çok ganimet ve tutsak da alınmış, bunlar da
Anadolu içlerine taşınmıştı. Kuzey Suriye'nin fethi, Murşili
ye Mezopotamya kapılarını açan en büyük etken olmuştu.
Halep düşünce, aynı bölgede egemen olan Hurri kökenli
prensler de Hitit ordusu karşısında tutunamayınca, Murşili
Fırat'ı izleyerek güneye inmiş ve Babil önlerine varmıştı.
Gerçi bu seferin ayrıntıları ile ilgili fazla bilgi sahibi
olamıyoruz; daha sonraki Hitit krallarından Telepinu'nun
Fermanında bu olay, sadece sonra Babil'e sefere çıktı ve
Babil'i yıkb sözleriyle anlatılır. Ancak bir Babil tabletinde bu
olayla ilgili görünen kısa bir not sayesinde Babil seferinin
tarihi de saptanmaktadır. Samsuditana zamanında Hititli,
Akad ülkesine ( = Orta Mezopotamya) yürüdü biçimindeki bu
anlatım, Murşili'nin kimin çağdaşı olduğunu öğrenmemize
yardım etmekte ve bu koşutluktan, Babil'in İÖ 1594 yılında
fethedilmiş olabileceği ortaya çıkmaktadır. Babil'in Hatti
ülkesine olan uzaklığı ve her iki bölgenin birbirine bağlandığı
yolların askeri yönden denetiminin güçlüğü düşünülecek
olursa,
aslında bu seferin Orta Mezopotamya'ya değin
uzanan bütün alanların Hitit İmparatorluğu'na sürekli olarak
kazandırılması amacı ile yapılmadığı anlaşılır. Bu seferler,
Hatti ülkesine pek çok ganimet yanında, belki ondan da çok
ün kazandırmış, Hititler'in kendilerini büytılc devletler
arasında Ön Asya toplumlarına kabul ettirmelerini sağlamış
yıllık
Dışa dönük askeri başarılarını sürdürürken,
Murşili'nin
Anadolu içindeki düşmanlarının arkadan vurmasına meydan
verip vermediğini bilmiyoruz, ama onun sonunu hazırlayan
lar düşmanları değil, kendi yakınları olmuştur.
8. KARGAŞA DÖNEMİ
Hattuşili'nin kendinden sonra gelenlere vasiyet ettiği birlik,
tutkular,
özellikle yönetici sınıftan kişilerin tutkuları sonucu bozulmuş,
bu
Murşili'nin
ş
askeri
faaliyetler
Hattuşa'dan uzun zaman ayrı kalması ile de herhalde
körüklenmişti. Askeri alandaki başarıları çekemeyenler ve
onun,, özellikle Babil'i alarak adeta bir efsane kahramanı
olacağından korkan kral ailesinin üyeleri, Murşili'nin sonunu
hazırlayan komplolara girişmişlerdi. Bu komplolar sonucun
da yalnız Murşili'ye kötülük edilmekle kalmamış, Hitit Devleti
yüzünden
çok uzun süren bir kargaşanın içine itilmiş, taht kavgaları ve
cinayetler birbirini izlemişti. Hattuşili'nin uyarılarına karşın,
iç barışın ortadan kalkması, o giine değin silah zoru ile
kazanılmış olan toprakların elden çıkmasına ve Anadolu
içinde yerel devletler arasında sağlanan bağların kopmasına
neden olmuştu.
Bu karışık dönemle ilgili bilgi edindiğimiz yazılı kaynak,
Murşili'den yaklaşık 70 yıl sonra İÖ 1525 yılında Hitit
Devleti'nin başında bulunan Telipinu'nun ferman niteliği
taşıyan belgesidir. Bu belge, adı geçen kralın kendinden önce
oluşmuş olayları da özetlediği, fakat en önemlisi, tahta geçiş
için belirli bir sistem çerçevesinde kurallar koyduğu bir
metindir. Telipinu, Murşili'nin sonunun nasıl olduğunu şu
ı;özlerle anlatır: Hantili 'içki sunucu' idi. Ve Murşili'nin hz
kardeşi Harapşili ile evliydi. Hantili, Zidanta ile birlik olup,
ihanet etti. Ve fena bir şey yaptılar. Murşili'yi öldürdiller,
kan döktiller. Görüldüğü gibi, Murşili'yi kendi eniştesi
öldürmüş ve başa geçmişti. Yaklaşık İÖ 1590 yıllarındaki bu
olaydan sonra, başka tabletlerin yardımıyla anlaşıldığına
göre, Hitit Devleti bir bocalama dönemine girmişti. Hantili,
yeni askeri seferlerle Kuzey Suriye'deki Hitit etki alanını elde
tutm~ya çalışmış ise de, bunda başarı kazanamamış,
Hurriler Anadolu'ya girmişler ve kendi nüfuzlarını artırarak
güçlenmişlerdi. Bu arada Halep, eskiden içinde bulundu~
kudretli durumu yeniden tam olarak kazanmasa bile Hitit
egemenliğinden kurtulmuştu. Anadolu'daki durum da' Hitit
}er'in aleyhine bozulmuş, özellikle Karadeniz kıyılarında
yaşayan, yarı yerleşik bir toplum olan Kaşkalar Hitit
Devleti'nin çekirdeğini oluşturan İç Anadolu'ya değin ~kınlar
yaparak,
devlet için çok tehlikeli durumlar yaratmaya
başlamışlardı. Başka belgelerde okuduğumuz ve Hantili'ıün
~adolu'nun
değişik y~rle~inde kaleler yaptırdığına ilişkin
~ır no~U?•. !(aşka te~e~!-°e
karşı kralın almak istediği
onlemle ılgılı olduğu duşunülebilir. Tam anlamı ile kanıtlan
m_amış~a da, Hattuşa'daki bir bölüm surların Hantili
donemınde yapıldığı ileri sürülmektedir. Siyasal kayıpların
yanı sıra, yine_ ?.a~ı cinayet olaylarının olduğunu, Hantili'nin
kTarliı_s~ Harfapşili nın oğulları ile birlikte öldürüldüğünü, yine
e pınu ermanından öğreniyoruz. Bu bölümde tablet fazla
tır. Murşili'nin Babil seferinden herhalde en karlı çıkan, 150
Hammurabi sülalesinin Hitit istilası sonucunda,
yıkılması ile ortaya çıkan kuvvet boşluğundan yararlanarak,
Babil'i ellerine geçiren ve dilleri bakımından ne Asurlular ile
ne de Sumerler ile akraba olan Kasitler oldu. Orta Fırat
Bölgesi'nde yaşayan Kasit beyleri, uzun bir süredir Babil'i
zaten etkiliyorlardı; Hititler'in buraya kadar inmelerinde
onların da yardımcı olduklarını düşünmek gerekmektedir.
Hitit ordusunun kendi ana üssünden bu denli uzakta çok uzun
süre dayanamamış olması doğaldır. Babil'e egemen olan
Kasit krallarından 2. Agum'nın bir belgesinde, adı geçen
kralın, Hititler'in Anadolu'ya götüremeden yarı yolda Hana
ülkesinde bırakmak zorunda kaldıkları, biri önemli tanrılar
dan Marduk'a ait iki yontuyu tekrar Babil'e getirdi~ini
okuyoruz. Bu olay, Hititler'in dönüş yolunun pek kolay
olmadığını açıkça ortaya koymaktadır. Hitit ordusu, kendini
daha güvenli kabul ettiği Anadolu topraklarına bir an önce
ulaşabilmek için, ağırlıklarının bir bölümünü yolda terk
etmel!e zorıınlu kalmıs olmalıdır.
kırık olduğundan, kesin _olmamakla beraber, bu olay, yeri
tam saptanamayan Şukzıya kentinde geçmişti. Bu kırımdan
kurt~l?,n: Hantili'nin bir başka oğlu olan Kaşşeni idi.
Hantıli ~ _son~. ?~ pek parlak olmadı; Telipinu onun
egemenliğının bıtişını de şöyle anlatır: Hantili ihtiyarlayıp,
tanrı. ~~aya yüz tutun~a (yani öltlme yaklaşınca), Zidanta,
Hantili ~ oğl'! Kaşşem'yi oğullan ile birlikte öldürdü, ileri
gı:len hizmetkarları da öldürdü. Ve Zidanta kral oldu.
Boylece, Murşili'nin öldürülmesi sırasında Hantili'nin suç
orta~ığını yapan Zidanta, bu kez de Hantili'nin tahta varis
olabılecek oğlunu, ailesiyle beraber ortadan kaldırıp, Hitit
tahtına oturmuştu. Ancak onun d kr fulT-.n,n
sürmediğ" · ·
T li
'
a
a
6=
uzun
ını ~~ . e pinu fermanında okuyoruz: Sonra,
•~ar
tannlar Ka_şşem ~ kanını aradılar (yani, öcünü aldılar). Ve
Zidanta nın oğlu Ammuna 'yı babasına düşman
ettiler. Ve o, babası Zidanta 'yı öldürdü. Ve A.mmuna kral
oldu. Fakat, tannlar babası Zidanta'nın kanını aradılar:
tahılı, ~ahçe ve bağlan, sığırları, koyunları iyi (yani
bereketli) lcılınadılar ve pek çok ülke ona düşman oldu. Ordu
her yere savaşa gitti ve başarısız geri döndü. Görülatiğü gibi,
HİTİTLER
Eski Hitit Devletrnin çeşitli
krallarına ait mühür baskıları.
Sal üst: /şputahşu. Alt:
Tahurwaili. Orta üst:
Alluwamna. Alt: Huzziya. Satı
üst. orta, alt: Anonim Tabarna
mühür baskıları.
etmemiz yanlış olmayacaktır. Saray muhafızlarının başı
Hitit Devleti'nin çöküşü yaklaşık IÖ 1550 yılında başa geçen
Ammuna döneminde sürmüş, siyasal başarısızlıkların
yanında bir de oluşan kuraklık, tanrısal güçlerin de bu
cinayetleri kınadığına, Hititler'i daha çok inandırmıştı. Fakat
başlarına gelen bütün felaketler, kral ailesi içindeki başa
geçme tutkularını söndürmeye yetmemişti. Bundan sonraki
olayları yine elimizdeki belgede buluyoruz: Ammuna da tanrı
olunca, saray muhafızlannın başı olan Zuru, oğlu 'altın
mızrağın adamı' (unvanını taşıyan) Tahurwaili'yi gizlice
gönderdi ve o, Tittiya'yı ve oğullarını ailesi ile birlikt~
öldürdü. 'Haberci' (unvanını taşıyan) Taruhşu'yu gönderdi
ve o Hantili'yi oğullan ile birlikte öldürdü. Ve Hıızziya kral
oldu.Belgede adı geçen bu kişilerle ilgili daha ayrıntılı bilgi
olmadığından, anlatılan olayları daha ıyi anlayabilmek için
metni
okumakla vetinmemek, onu biraz yorumlamak
gerekmektedir.
önce,
öldürülen
Tittiya
v~ Hantili'_nin
ortadan kaldırılma nedenini araştırmak gerekir. Genellikle
tarih boyunca her devlette kral ailesinde cinayete kurban
gidenler, tahtın mirasçıları ya da taht üzerinde hak sahibi
kişiler olmuştur. Bu bakımdan adı geçen 2 kurban, olasılıkla,
Ammuna'nın oğullarıydı. Bu varsayım doğru ise, onları
öldürenlerin, yani Tahurwaili ve Taruhşu'nun tahta geçen
kişinin yakınları olması gerekirdi; öyleyse, bunları Huzziya'
nın kardeşleri kabul etmekte bir sakınca yoktur. Diğer
yönden Telipinu, okuduğumuz fermanında kendisinin Hıızzi
ya 'nın i.11 kız kardeşi ile evli olduğunu bildirmektedir. Aynı
metnin bir başka yerinde onlar 5 kardeşti anlatımı
bulunmakta, bir yerde de Tanuwa adında birinden, Taruhşu
ve Tahurwaili ile birlikte söz edilmektedir. Buna dayanarak,
Zuru'nun çocukları olarak Taruhşu, Tahurwaili, Tanuwa,
kral olan Huzziya ve Telipinu'nun karısı İştapariya'yı kabul
görevindeki Zuru'nun oğullarını tahta çıkarmakta kendini
haklı görmesine neden, kesin olmamakla beraber, kral
Ammuna'nın kız kardeşi ile evli olması ve dolayısı ile Hitit
sülalesine akraba olmasıdır. Telipinu, herkesin bildiğini
düşündüğü için olsa gerek, babasının kim olduğunu açıkça
vermemiştir. Ancak metnin devamından, onun babasının da
Ammuna olduğu anlaşılmaktadır. Bu durumda ortaya bir
sorun çıkmaktadır: Tittiya ve Hantili, Ammuna'nın oğulları
oldukları için bertaraf edilmişlerdir de, Telipinu'ya niçin
dokunulmam1ştır? Bu sorunun yanıtı kolaydır; Telipinu,
İştapariya ile evli olması nedeniyle, tahta geçen Huzziya'nın
·eniştesi ve doğal olarak, cinayetleri işleten Zuru'nun da
damadıdır. Ne var ki, kardeşlerinin öldürülüp, Telipinu'nun
akrabalık yüzünden bağışlanması, Huzziya'nın iktidarının
çabuk sona ermesini hazırlamıştı. Bunu, Telipinu'nun
ağzından dinleyelim: Ve Hıızziya kral oldu. Telipinu onun i.11
kız kardeşi ile evliydi. Hıızziya onlan da öldürecekti, fakat
plam anlaşılınca, Telipinu onlan bertaraf etti. Onlar 5
kardeşti. Telipinu onlara evler yapb. 'Gitsinler, otursunlar!
Yesinler, içsinler! Onlara lcötUlülc yapmayın! Ve ben
söylüyorum lci,onlar bana lcötülülc ettiler, ben onlara lcötUlülc
etmemi' Burada Telipinu'nun, zamanında kendi canını
b~ğışlayan bu kardeşlere vicdan borcunu ödeyerek, onları
elinde olduğu halde öldürtmediğini ve sadece enterne etmekle
yetindiğini görüyoruz. Huzziya sürgün edilince, doğal olarak
Telipinu kral olmuş, kendi deyimiyle babasının tahtına
~ılcmışbr. Devletin yönetimini ele aldığında, durumun hiç de
ıç
açıcı olmadığı bellidir. İç çekişmelerin devleti zayıf
düşürmesinden sadece Kuzey Suriye'deki yerel krallar
yararlanmamış, Anadolu içindeki merkeze bağlı bölgelerden
de kopmalar başlamıştı. Yaklaşık olarak bugünkü Çukurova
31
HİTİTLER
ile eşitleyebildiğimiz Kizzuwatna'nın en önemli kentlerinden
olan Adaniya (bugün Adana) dahi bağımsız duruma gelmişti.
Böylece Hitit egemenlik alanı daralarak,
dönemlerindeki,
Hattuşa ve yöresinden
ilk
kuruluş
oluşan,
çekirdeğinin sınırları içine çekilmişti. Diğer yandan
'kendisine karşı katliam planları hazırladığı halde, Telipin~
tarafından affedilen eski kral Huzziya'nın kardeşleri de
ana
tekrar komplolar düzenlemeye kalkışmışlardı. Telipinu bu
sefer onları panku'nun yargılamasına izin vermiş, soylular
meclisi, suçluların ölümle cezalandırılmasına karar vermişti.
Fakat çok insancıl bir kişiliği olduğu anlaşılan Telipinu
onların canlarını şu sözlerle bağışlamıştı: ... Tanuwa'
Tanıhşu ve Tahurwaili'yi getirdiler ve panlcu onlan ölüm~
mah.lruın etti. Ve ben, kral, söyledim 'niçin ·ölsünler? Onlar
yüzlerini sallarlar
(yani utanırlar). Ben, kral onlan
(birbirlerinden) ayırdım, onlan çiftçi yapbm. Silahl~
sağ
yanlarından .aldım ve onlara boyunduruk verdim!' Bu
insancıllığa karşın, cinayetler yine de durmamıştı. Telipinu
yeni olayları da şöyle anlatır: Kral ailesi içinde kan dölcme
arttı. Kraliçe İştapariya öldü, kralın oğlu Ammuna da öldü.
Tannlann insanlan (yani bütün halk) diyor ki 'bale ı
Hattuşa 'da kan dökülmesi çoğaldı '. Bunun üzerine ben,
Telipinu, Hattuşa'da bir toplantı düzenledim. Şimdiden sonra
Hattuşa 'da kral ailesinin oğluna kimse kötülük yapmasın, ona
hançer çelcmesinl Telipinu bundan sonra taht kavgalarına
son vermek üzere, tahta geçiş sırasına açıklık kazandıracak
kurallarını koyar: Birinci prens kral olsun. Birinci dereceden
prens yoksa, ikinci dereceden bir oğul kral olsun. Eğer tahta
geçecek bir erkek çocuk yoksa, birinci dereceden bir
prensese bir içgilveyi koca versinler ve o, kral olsun! Benden
sonra kim kral olursa, onun kardeşleri, oğullan, alıabalan,
ailesinin bireyleri ve askerleri birlik olsun I Ve sen gel,
düşman üll:eleri gücünle yeni Fakat, şöyle söyleme: 'her şeyi
bağışlıyorum'. Aksine hiçbir şeyi bağışlama, onlara· (yani
suçlulara) baskı yap. Kral ailesinden kimseyi öldürme; bu
kötü sonuçlar verir; Bundan sonra kim erkelc ya da kız
kardeşlerine kötülük etmeyi tasarlarsa, siz onun panlcu
üyelerisiniz, ona açıkça deyin lci Ican dölcme ile ilgili bu
tableti okul Hattuşa'da Ican dölcme arttığı zaman, tannlar
kral ailesini cezalandırdılar. Kim erlcek ve kız kardeşlerine
zarar verirse, kralın başını tehlilceye sokarsa, mahlcemeyi
çağınn. O (yani sanıJc), o zaman planını uygulamaya
kalkarsa, kendi başı ile ödesin! Fakat, onu Zuru, Tanuwa,
Tahurwaili ve Taruhşu gibi (yani onların yapbklan gibi)
gizlice öldürtme. Onun evine, karısına ve çoculclanna zarar
vermesinler. Eğer bir prens de lcötülük ederse, o. da
yapbklannı başı ile ödesin. Ancak, onun da e~e,
çocuklarına zarar vermesinler. Ceza onlann evlenne,
tarlalanna, bağlarına, samanlıklarına, tutsalclanna,. sığır ve
koyunlarına uygulanmasın! Prenslerin mallannı ve ınsanla
nnı başkasına vermek de do~ değildir. Y!"'sl:Ic. mem~l~r
dan prensi avuçlarına almak ısteyenler diyebilirler ki bu
kent benimdir'· ve kentin efendisine (yani yöneticisine) zarar
verirler. Bundan böyle, Hattuşa'da siz (memurlar), _bu
olaylan hatırlayın. Tanuwa, Tahurwaili ve Taruhşu sıze
örnek olsun! Bundan sonra kim, hangi yüksek memur olursa
olsun, kötülük yaparsa, siz soylular meclisi üyeleri onu
karşınıza çağırın ve onu cezalandırın 1
Görüldüğü gibi, Telipinu'nun,
serbest
_
?ır
• • •
çevırı
ıle
özetlediğimiz bu metni, gerçek bir. ferman: bır kral buy:uğu
niteliği taşımaktadır. Telipinu burada, ~Ik ~~ esas .~or~v
olarak, taht kavgaları yüzünden devletın _ıçıne duşmuş
olduğtı sıkıntıları . engellemek
üzere
ve
cezalandırıcı mekanizmalar koymayı kabul atmıştır. Soylular
yem . ~rallar
\
meclisine bu yönde yetki vermekte, suç işleyen kralın dahi
yargılanmasını bu meclise bırakmaktadır. Buyrukta hukuk
açısından göze çarpan öneraji bir nokta, cez~nın s_adece ~uçu
işleyene verilmesi ilkesidir. Suçlunun · aıle bıreylerı ve
mallarının korunması, Telipinu'nun adalet anlayışına ve
insancıl karakterine
de uygun düşmektedir. Tahta geçişte
benimsen!)n ilkelere gelince, açıklanması gereken bazı yerler
vardır, Bunlardan ilki, çocukların birinci, ikinci biçiminde
derecelendirilmesidir.
Bu sınıflandırmadan, yaşça en büyük
3:l
ve daha küçük olanları anlamak -olasıdır.· Ancak, Hitit
krallarının esas eşleri yanında, bir harem'e sahip oldukları
bir gerçektir. Bu bakımdan, ikinci dereceden sözü ile, bir
• harem kadınından olma çocuğun da kasdedilmiş olabileceği
hatırda tutulmalıdır. Tahta varis olabilecek biç erkek
çocuğun bulunmaması halinde, en büyük kıza verilecek bir
içgüveyi kocanın kral olması da, Telipinu açısından dikkati
çekmektedir. Kralın belgesinden öğrendiğimize göre, Telipi
nu'nun varisi olaiı Ammuna, kraliçe İştapariya ile birlikte bir
cinayete
kurban gittiği için, devletin ypnetimini kendi
ıoyıından birine bırakmak amacı ile, tahta geçişi belirleyerı
iüzenleme içine bu kural da konulmuş olmalıdır.
Telipinu'nun, ülkenin iç işleriyle uğraşmayı ve iç barışı
sağlamayı, dışa dönük bir yayılma siyaseti izlemeğe yeğlediği
anlaşılmaktadır ki, onun döıtemine qeğin geçen karışıklıklar
düşünülecek olursa, bu doğaldır.· Elimizde fazla belge
olmamasına karşın, Telipinu'nun bazı diplomatik girişimlerle,
ülkesinin dışa karşı güvence kazanmasına çalıştığını da
biliyoruz. Tabletin kendisi bulunmamış olmakla beraber,
Hitit arşivleri.İldeki belgelerin içeriğini bildirmeye yarayan
bir tablet kataloğundalci bir nottan, Hatti kralı Telipinu ile
Kizzuwatna kralı İşputahşu arasında bir antlaşma yapıldığını
öğreniyoruz. Bu, bir zamanlar Hitit Devleti'ne bağlı olan
Kizzuwatna'nın bağımsızlığını elde ettikten sonra, durumun
Hitit kralı tarafından da zorunlu kabul edildiğini göstermek
tedir.
Arkeoloji ve eski diller fılolojisinin, gerek maddi,
gerekse yazılı belgeleri toplayarak nasıl sentezlere varabildi
ğine iyi bir örnek, Tarsus'daki
Gözlükule kazılarında
İşputahşu'nun mührünün bulunmasıdır. Mühürde, kendini
Pariyawatri oğlu İşputahşu olarak tanıtan bu kralın, bu
buluntu sayesinde hem tarihsel kişiliği kamtlanmakta, hem
de Kizzuwatna'nın bugünkü Çukurova dolaylarına yerleştiril
m'esinin doğruluğu ortaya çıkmaktadır.
Telipinu'nun ölümü ile ilgili hiçbir şey bilmiyoruz. Yalnız, son
yıllarda Boğazköy kazılarında bulunan bir mühür baskısı,
Telipinu'dan sonra ülkede bazı karışıklıklar çıkmış' olabi
leceğin_i düşündürmektedir. Adı gecen mülıür Büyük Kral
Tahurwaili'ye aittir. Mühür, 'üslup bahmınctan çok gelişkın
olup, güzel bir işçilik gösterir. Kurban listelffi'ine göre
Telipj.nu'dan sonra kralın kızı Harapşili ile evli olan
Alluwamna tahta geçmiştir. Bundan sonra ise, yine listelerde
Hantili
(2.), , Zidanta
(2.)
ve
Huzziya (2.)'nin
gelmektedir. Bu belgeler üzerinde Tahurwaili'nin
adları
adı hiç
yoktur. Hitit Devleti'ne bu denli kötülükleri dokunmuş olan
.-:lantili, Zidanta ve Huzziya'nın aynı sırayla başa geçen
krallara
verilmiş olması mantığa ters düşmektedir Bu
bakımdan sadec~ ~stelere bakarak, .~u kralların v~lığı
kanıtlanamaz. Elimızde bulunan 2 mühür baskısı da bu
sor~na ışık ~tma~9:1cta,. aksine daha da karmaşık duruma
getirmektedir. Telipınu dan sonra yönetimi ele alan Allu
wamna 'nın mühürü, üslup bakımından Tahurwaili'ninkind
daha_ ~elcnı:. Eğer gerçekt~n 2 J:I~ziya krallık yapmış is:~
hangısıne aıt olduğunu bilmediğımiz, hangisinin
olduğu
saptanamayan bir Huzziya mühürü, Tahurwaili mühr ..
benzerlik göstermektedir. Sadece üslup acısından değer~~
dirilirse, mühürleri, eskiden yeniye Alluwamna H
H
.
•
·
Tahurwaili olarak sıralamak gerekir. Böyle yapılır' uzzıhya v 2 e
1ıx
uzzıya nın var 6ını a
k bul
T h
a
·1· il
urwaı ı __ e
T li ·
k
etme , hem de mühr' ·· bul
sş,
c
u
em .
unan
e pınu ıermanında adı geçen Tahurwaili' ·
ayrı ~yrı k!.ş~~~- o!_arak görmek, zorunlu olur. Bu nedeni:
Huzzıya mühurunu 1. Huzziya'nın saymak Talı
ili'
.'
Telipinu'nun öldürtmediği kişi ile bir tutmak' ve Allurwa yı,
··hr·· ··
ılı
b kı
d
mu unun yap ş a mm an illcql oluşunu müh' ·· k
uwamna
k
t
ı.::..
,
ur
azıyıcı
nın pe ns a owıayışına bağlamak', tarihsel rekonstrüksiyon
·
bakımından daha doğru olacaktır. Burada ayrıntı!
k · t
dix· · b k
ınme ıs eme 6.ımız aş a kanıtlarla da destekl
varsa yıma gore,
T h
ili.
ene
a urwa , Telipinu'nun ölum·· ·· d
e~
lci
11 . .
kl
.
f
z1
arına a e
bil
en
b
U
un en sonra
e~e erım g~rç~ eş~mek için isyan ederek kısa, bir
sure tahtı ele geçırmış, f~a~ Jelipinu fermanındaki kurallara
sadık kalan soylular meclisınce devrilerek yerın· T li · •
nun
d x
d
ama - dı All
·
k
b
.
,
uwamna getirilmiş olmalıdır B
li
1
.
. b
.
e
e pınu
u varsayım
o6ru ıse, ur an ~te e~ını u karışık dönem için güvenilmez
saymak gerekecektir. Dı~er yandan, Kizzuwatna kr.alları ile

antlaşmalar yaptıkları bazı tablet yarçal_a~ından a~laşılan
Zidanta Hantili ve Huzziya'nın da yıne Telıpınu metnınde adı
geçenle;le aynı kişiler olduklarını kabul etmek ~ereke?e~tir.
Ancak bu takdirde de, Alluwamna ile, aşağı~a gorec~ğımız 2.
Tuthaliya arasında bir zaman boşluğu kalabılmektedır.
9. BÜYÜK İMPARATORLUK DÖNEMİ
Telipinu sonrası ile Hitit tarihinde başlayan yeni döneme
Büyük İmparatorluk ya da Yeni İmparatorluk dönemi adı
verilir. Ama İmparatorluk teriminden, Hititler'den yüzyıllar
sonra kurul~uş Roma İmparatorluğu gibi, kıtala_r üzerine
yayılmış, geniş topraklara egeme~ olmuş . bır de~let
anlaşılmamalıdır. öte yandan, aynı_ d?ne'!.1e y~nı denmesıne
karşın, bu dönemle ilgili bildıklerımız, ozell~kle başl~n~ıç
evreleri için daha az problemli ya da daha kesın de d~ğıldır.
Hemen belirtelim ki, yaklaşık İÖ 1380 yıllarına tarıhlenen
Büyük Kral Şuppiltıliuma 'ya değin , Hitit tahtına oturmuş
kralların kesin sırasını ve dönemlerinde geçen olayların
tam bir kronolojisini sapta yamıyoruz. Bazı belgeler üzerinde
rastlanan adların gerçekten krallık yapmış olup olmadıkları
dahi bilinmemektedir.
Büyük İmparatorluk dönemine ait ilk belgelerde karşım~za
Tuthaliya (2.) ve eşi Nikalmati, Arnuwa~~a ve kralıçe
Aşmunikal adları çıkar. Kral adlar~nın Hıtıtçe olm~sın~
karşılık, kraliçe adlarının Hurri köken~ olrı~~sı he~en ~ık.~atı
çekmektedir. Buna neden, bu etnık zumrenın kulturel
etkisinin doğal sonucu kız çocuklar_a Hurri ~dları ta½:'1mas~n~n
moda halini alması ya da bu donemd~ki kral sulalesını~
Hurriler ile kaynaşmış olmasıdır. Dığer yand~n .Yem
İmparatorluk qönemindeki kral adları ~~• ., E_skı Devlet
zamanında başa geçenlere g~re.d~ha_ çok Hıtıtli dir. ~~ara
örnek olarak Şuppiluliuma gosterılebılır. Bu adı şuppı-saf,
HİTİTLER
Hitit imparatorluk dönemi krallarından 1. Arnuwanda 'ya ait iki mühür
baskısı.
temiz" luli -"kaynak" ve ethnikon eki -uma biçiminde analiz
ederek "saf kaynak-lı" olarak anlamlandırmak olasıdır.
Hattuşa-lı anlamına gelen Hattuşili de yine bunlardan biridir;
ancak bu, Hattuşa'yı başkent yaptığı için bu krala önce bir
çeşit lakap gibi verilmiş, sonra özel ad olarak diğer krallara
da takılmıştır. Arnuwanda da Hitit kökenli adlardandır.
Yalnız hatırda tutulması gereken önemli bir nokta, bazı Hitit
krallarının Hititçe adlar yanında ikinci bir Hurca ad da
taşıdıklarıdır.
Elimizde Tuthaliya (2)'nin icraatı ile ilgili bilgi veren fazla
yazılı belge yoktur. Hatta, Tuthaliya'nın hangi koşullar
altında tahta geçtiğini de bilemiyoruz. Tı.ithaliya'dan çok
sonr~ yaşamış olan Hitit kralı Muwatalli , Halep kralı
Talmışarruma ile yaptığı bir antlaşmada Tuthaliya'dan şu
sözlerle bahsetmektedir; Tuthaliya, krallığın tahbna oturdu
ğu zaman... Bu anlatım biçimi düşündürücüdür. Bütün
krallar, babalarının tahbna geçtiklerini söyledikleri halde,
Tuthaliya babasının değil de krallığın tahtına geçmiştir.
Acaba ~uthaliya, l_ıalckı olmadan tahtı zorla ele geçirmiş bir
gasıp, hır usurpator muydu'? Bu yüzden mi kendinden sonra
gelen Hitit kralları ondan böyle söz etmek zorunda
kalmışlardı'? Belgelerin azlığı bu soruları yanıtlamamıza
engel o~aktadır. Aynı antlaşma, Tuthaliya'nın siyasal
eylemlerıne de ancak bir par,ça ışık tutmaktadır. Bu belgede
a?1atıldığma göre, Halep kralı ile Tuthaliya arasında 'da önce
ht; an~aşma Y,apılmış, fakat Halep kralı sözünden dönerek
Mitannı kralı ile barış imzalamıştı. Bu nedenle Tuthaliya,
Halep ve Mitanni krallarını, ülkeleri ile birlikte yok etmişti.
Aradan l!,ıun zaman geçtikten sonra anlatılan bu başarı
gerçek m~dir. Y?1?ıa, biraz abartılmış mıdır'? Bunu kesinlikle
saptayabılınek ıçın Kuzey Suriye Devletleri yönünden de bu
olayı doğrulayacak belgelerin bulunması zorunludur. Ancak,
33

Tuthaliya döneminde dahi Hititler, 1. Murşili'nin fethetmiş
olduğu bu kent üzerinde kısa süreli bir baskı kurmuş ve Halep
kralının Mitanni ile yaptığı antlaşmayı, eski ha~~rına
dayanarak, kendilerine yapılmış bir ihanet saymış olab~ler:
Yeri gelmişken, burada. bir8:z .. da. adı geçen Mitannı
Devleti'nin gelişimi ve tarihçesı uzerınde durmamız gerek
mektedir.
Mitanni ya da başka belgelerde geç~n a _Y ~ Hanıga a _ı e
Hititler'in ilişkileri, Hitit yayılma sıyasetını~. Kuzey Surıye
üzerinde yoğunlaşmaya başladığı andan ıtı~8:re:1 or!aya
çıkar. Hatırlanacağı gibi, 1 Hattuş_ili ve 1. Murşıli donemınde
edilmişti.
dı 1
·
bu bölgelere giren Hitit kuvvetlen, Yukarı -~ezopotamya_ ve
Kuzey Suriye'deki bazı Hurri prenslerıı::ın askerlerıyle
çatışmalara girişmişlerdi. Olasılıkla İÔ !6 yuzy~lı1: sonl_arına
doğru, adı geçen coğrafi alana gelen ve ':°do-arı _koke.~ı ola_n
savaşçı ve yönetici bir sınıf, bu Hurrı prensliklerının bır
devlet örgütü kurmal~rını ~ağlaı:ruş ve_ or~aya çıkan devlete
resmi bir ad olat'ak Mitannı denılmış, ancak halkın
çoğunluğuna bakarak, Hurri adı da kulla?ıl~ay~. ~eva~
ları arasında üçüncü bir güç durumuna da gelmiştir.
Başkentleri, henüz yeri saptanamayan,
Waşşukanni olan
Hurriler ile Mısır ve Hitit kralları arasında kız alıp vermeler
olmuş, Mitanni zaman zaman esnek bir siyaset sürdürerek,
bu iki devlet arasında bir tampon bölge oluşturmuştur.
Hurri _ kültürün~
Hi~~er üzer~nde büyiik etkileri olduğuna
Jb t ·1
daha once de değınmıştik. Özellikle mitoloji ve din alanındaki
bu etkinlik,. Mezopotamya uygarlığının Hititler'e aktarılma·
sı~da .. ar~cı ol~uş, hatta daha sonra göreceğimiz bazı
m~toloıı~ oğele~ın Yunan, uygarlığına geçişini hazırlamıştır.
~tannı Devletı, İÔ. 13~0 !ardan sonra zayıflamış ve gittikçe
guçlenerek yayılan Yenı Asur İmparatorluğu'nun önce vasali
durumuna düşmüş, sonuçta İÖ 1270 yılında Asur kralı ı.
Salmanassar .tarafından siyaset sahnesinden atılarak bir
Asur eyaleti haline girmiştir.
Tuthaliya
ve
kraliçe
'
Nikalmati'den
sonra
belgelerde
~astlanan Arnuw~~da ve kraliçe Aşmunikal'in kişilik ve
ı~raatla~ını daha ıyı_ t~nıyabiliyoruz. Bu kral çiftine ait beın
!ndo-ari terimini, Hint-Avrupa dıl aılesı ıçındeki
bugünkü Hintçe ile akraba olan Doğu dillerini konuşan bir
zümreye verilen ad olarak kısaca açıklamak olasıdır.
Varlıkları İndra, Varuna ve Mitra gibi Hint tanrı adlarından,
kral adlar0ından ve özellikle at yetiştirme ile ilgili Hint kökenli
sözcüklerden anlaşılan bu yönetici sınıf, dil olarak Hurrice'yi
benimsemiş, hatta Mısır fıravunu 3. A~en_ofis ~e yapılan
yazışmalarda bu dil kullanılmıştı. İndo-arı kokenli kralların
dan Mattiwaza'nın, bu adı yanında Kili-Teşup gibi Hurri
kökenli ikinci bir ad daha taşıması, y~etici sınıfın Hurri
halkı içinde yavaş · yayaş eritildiği yönünde bir kanıt
sayılabilir. Mfüınni Devleti güçlü olduğu sıralarda Fırat'ın
batısında etkin olmaya başlamış, Mısır ve Hitit İmparatorluk
34
hiyeroglif, hem de çıvıyazısı ile yazılmış bir mühür üzerinde
şunlar okunmaktardır: Tuthaliya'nın oğlu, büyü1c kral,
tab9:rna Anuwanda'nın mührü - Tuthaliya'nın kızı, büyük
kraliçe tawa~anna Aşmunilcal'in mührü. Burada hemen
hatırlatalım ki, tabarna kralların, tawananna ise kraliçelerin
unvanıdır. Her iki sözcük de Hatti kökenli olmaları
b~1?mından, Anadolu'nun bu yerli halkının sonradan gelen
Hıtitler'e yap_tıkları lcül~irel etkinin diğer kanıtlarıdır. öte
yandan, kraliçe Aşmunikal'in sadece çiviyazısı ile yazıJ.ınıŞ
m~ünde
Nil:~ati'~
.şu sözleri okuyoruz: Büyük kraliçe Aşmuııikal,
kızı. ~u iki mühürle, kurban listelerinde geçen
Tuthaliya-Nikalmati ve ondan sonra gelen Arnuwanda ·
Aşmunikal'in sırası doğrulanmış olmakta
fakat
aynı
zamanda çözülmesi çok zor bir sorun da doğm'aıctadır. Gerek
HİTITLER
kral Arnuwanda'nın gerek kraliçe Aşmunikal'in babaları
Tuthaliya
olarak
verildiğine, Aşmunikal'in annesi ise
Nikalmati adını taşıdığına göre, Arnuwanda ve Aşmunikal'in
Tuthaliya- Nikalmati çiftinin çocukları, başka bir deyişle
kardeş olmaları gerekmektedir. Bu durumda ortaya bazı
varsayımlar çıkmaktadır: ı- İki kardeş, evlenmeden, kral ve
kraliçe Unvanlarını alarak, devleti birlikte yönetmişlerdi; 2
Daha sonra göreceğimiz Hitit yasalarında kardeşler arası
evlilik yasaklanmış ve aksine hareket edenlere ölüm cezası
konmuş olmasına karşın, iki kardeş evlenerek, kral ve kraliçe
olarak hüküm sürmüşlerdi; 3- Eğer evli idiyseler ve bu evlilik
..
kardeş evliliği değil de yasal bir evlilik ise, Aşmunikal,
Tuthaliya-Nikalmati çiftinin öz kızı, Arnuwanda ise., babasının
adı Tuthaliya olarak verildiğine göre, ya içgüveyisi giren bir
damat,. yada Tuthaliya'nın evlat edindiği bir çocuktur. Bu
varsayımlardan hangisinin doğru olduğuna karar verebilmek
güçtür. bunların her birini destekleyen, yada desteklediği
ileriye
sürülen
kanıtlar vardır. Bu çiftin hükümdarlığı
zamanında bir takım felaketli olayların oluştuğunu dile
getiren metinler ele geçmiştir. Diğer yandan, Tanrı Telipinu
(bu addaki kralla aynı adı taşıyan bir de tanrı vardır)
efsanesinde, adı geçen tanrının kraliçe Aşmunikal'e kızarak
ortadan kaybolup, birlikte bolluk ve bereketi de götürdüğü
nün anlatılması, kamu oyunda, kardeşi ile evlenmiş olduğu
için, kraliçenin günahkar olduğu inancının varlığına aracılık
eden
bir
işaret sayılabilir. Bu çiftin evli olmadığını
kanıtlamak için de, Hurri dilinde yazılmış bazı belgelerden
yararlanılmaktadır. Bunlar, Taşmişarri adlı birinin hem
Aşmunikal, hem de Taduhepa adlı kadınlarla birlikte
düzenlemiş olduğu belgelerdir. Taduhepa 'nın adı kurban
listelerinde Nikalmati ve Aşmunikal'den sonra geçmektedir.
bu bakımdan, Taduhepa, Tuthaliya ve Arnuwanda'dan sonra
Hitit tahtına oturan Şuppiluliuma'nın ilk karısı olarak kabul
edilmekteydi. Oysa Hurri metinlerinde geçen Taşmişarri, çift
adlı bazı Hitit krallarında da görüldüğü gibi, Arnuwanda'nın
Hurca
adı yani Taşmişarri =Arnuwanda
ikinci
Taduhepa da onun karısı olabilir. Buna göre Arnuwanda
önce kız kardeşi ile evlenmeden devleti yönetirken, karısı
ise,
Taduhepa
geri
planda
sadece
bir
eş
olarak
kalmış,
Aşmunikal öldükten sonra görümcesinin yerine kraliçe
ünvanını almıştı. Kraliçe ünvanı olan tawananna makamı,
Hititler'de eşlerin ölümünden sonra da bir tür ana kraliçelik
olarak sürerdi. Bu bakımdan eski krallardan sonra tahta
geçen prenslerin zamanında da anneleri yada analıkları
ünvanlarını bırakınazlardı.
Arnuwanda-Aşmunikal çiftinin hükümdarlıkları zamanında
Hititler için en büyük sorun, VIII. bölümde varlıklarından söz
ettiğimiz Kaşkalar olmuştur. Merkezi bir otoriteye bağlı
olmadan bağımsız boylar halinde yaşayan bu insanlar, Hitit
Devleti'nin başında gerçek bir belaydı. Bazen başkente değin
inen bu yağmacı boylar ile antlaşmalar yapılmış, fakat bir
boy diğerinin Hitit kralı ile_ yaptığı_ antlaşmayl~ kendini bağlı
sayınadığı için, mutlaka bır tanesı saldırı halinde olmuştur.
Kaşkalar ile kuvvet zoruyla ~aşa munikal çifti, aşağıdaki m~tinde ozetle goreceğımız gıbı tek
çareyi tanrılara yakarmakta bulmuşlardır: Majeste, BUyük
Kral Arnuwanda ve BUyük Kraliçe Aşmunikal şöyle söyler
•yalnız Hatti tllkesi siz tannlara karşı se.f (temiz) bir tllkedir.
Siz tannlara yalnız biz Hatti tllkesinde saygı gösteririz. Siz
tannlar, tanrısal içgUdUnUzl~ ~ilirsiniz ki; tapınaklarınızla
kimse bizim kadar ilgilenmemıştir. Ve siz tannların malları,
gUmUşü albnı, hayvan biçimli kaplan (rhyton denilen
kaplar) 've elbiseleri ile kimse bizim kadar ilgilenmemiştir.
Ayrıca, gUmüş ve albn tanrı yontulan il~ tannların
vücudunda
(yontularındaJ ne eskimlş ise, tanrıların
aletlerinden hangileri es~ş ~~, onları bizim kadar ~se
yenilememiştir. ayrıca, kimse sızın kurbanlarınızda temizliğe
bu Jlenli uymamış, gllnl~,, aylık ve yıllık bayr~~
böylesine yerine getirmemıştir. (Oysa)siz,tannl~
hizm~tli
leri ve kentleri angarya ve haraca zorlandı ve hizmetçileriniz
kadın ve erkek köle durumuna getirildi. Siz tannlara ben
BUytlk Kral Arnuwanda ve Büyük Kraliçe Aşmunikal her
konuda saygı gösterdik. Biz, sizin ekmek .ve sarap
kurbanlannızla, besili sığır ve koyunlarınızı yeniden
vereceğiz. (Siz) bizim tarafımızı tutun! Düşmanın Hatti
Ulkesine nasıl saldırdığını, Ulkeyi nasıl yağmalayıp ele
geçirdiğini size söyleyip, sizin nezdinizde onlardan davacı
olmak istiyoruz. Bu Ulkeler, siz gökyüzü tannlannın ekmek
şarap ve diıer eşyalarınızı verirlerdi (şimdi bunlar hara'c:a
bağlandı). işte buralardan, rahipler, tanrı anaları (yani
rahibeler), kutsal rahipler çalgıcı ve ilahiciler sllrllldü,
tannlann dinsel törenleri (iptal edildi) ve eşyalan oradan
atıldı. Oradan Arinna kentinin Güneş Tanrıçası'na ait
gllmüş, altın, tunç ve bakır güneş kursları ve hilaller ile
bayram elbiseleri (yani tören elbiseleri), gömlekler, kurban
ekmekleri, şaraplar ve kurbanlık sığır ve koyunlar gasp
edildi. Bu Ulkeler, Nerik, Hurşama, Kaştama, Himuwa,
Zalpuwa ve diğerleridir. Sizin bu tllkelerde sahip olduğunuz
tapınaklan Kaşkalar yıktılar, siz tannlann yontıılannı
kırdılar, rhyton 'lan, gllmüş, altın ve bronz kaplan ve sizin
bronz gereçlerinizi ve elbiselerinizi yağmalayıp paylaştılar.
Rahipleri, çalgıcı ve ilahi okuyuculan, aşçıları, fırıncıları,
çiftçi ve bahçıvanlan da aralarında paylaşıp, köle ettiler.
Kaşkalar her şeyinize sahip oldıılar. Bu yüzden, bu tllkelerde
kimse adınızı bile anmıyor; kimse size kurban sunmuyor ve
sizin için bayram düzenlemiyor. Buraya, Hatti tllkesine de
kimse sizin için vergi getirmiyor. Sizlere hiçbir yerden
rahipler, çalgıcılar gelmiyor. Kimse size güneş kursları,
hilaller, altın ve gllmilş ile elbiseler vermiyor; ekınek, şarap
ve hayvan kurban etmiyor. Size bu ülkeleri (yani Kaşkalar'ın
yağmaladığı tllkeleri) saydık. Şimdi size sürelcli yalvarıyoruz.
Kaşkalar buraya, Hattuşa'ya değin geldiler; Tuhaşuna ve
Tahantariya kentlerini vurup, kapılara kadar indiler. Biz,
tanrılara saygılı olduğumuzdan, onların bayranılanna
özellikle özen gösteriyoruz. Fakat Nerik ili Kaşkalar'ın elinde
olduğundan, Nerik'in Fırbna Tanrısı ve diğer Nerik tanrıları
için,
kurbaulan Hattuşa'dan Nerik yerine, Hakmişa'ya
yollamak istiyoruz. Kaşkalar'ı çağırıp, armağanlar verip, ant
içiririz. 'Nerik Fırtına Tanrısı'na gönderdiğimiz l..-ıırbanlara
dokunmayın, yolda onlara saldırmayın!' Ancak, onlar
armağanlan alıp, ant içerler. Ama, ayrılınca andı bozar ve
tanrıların sözUnii küçük görürler, Fırtına Tanrısı'nın andının
mllhrünü kırarlar, Hatti'dEin giden kurbanlara saldırırlar. Bu
duanın en ilgi çekici yönü, tanrılara Kaşkalar'dan
yakınılırken Kaşka saldırılarının önlenmesinin, tanrıların da
çıkar~arı bakımından gerekli olduğunun, yani Kaşkalar---
durdurulamazsa,
bundan en fazla tanrıların kendilerinin
zarar göreceğinin vurgulanmasıdır. Buna, tanrılara bir tür
şantaj yapılması da denebilir. Hititler'in ikinci yakınma
konuları da, Nerik ve yöresindeki kentlerin Kaşkalar'ın
elinde olması yüzünden, Hitit pantheon'u içinde çok önemli
bir yer tutan Nerik Fırtına Tanrısı'na armağan ve kurban
yollanamaması, Nerik yerine Hakmiş kentinde kurulan Fırtına
Tanrısı tapınağına gönderilmek istenen eşyanın da yine
Kaşka saldırılarından kurtulamamasıdır. Hakmiş kenti,
bugünkü Amasya'dır. Nerik kentinin yeri ise, henüz
bilinememekle beraber, bunun da kral Hantili döneminde
Kaşkalar'ın eline geçen, Karadeniz Bölgesin'de bir yer olması
gerekmektedir.
Kaşkalar'ın beylerine yapılan toprak bağışlarına ait belgeler
de elimize geçmiştir. Toprak sahibi yapılan Kaşka boylarının
Hititler'e dost bir topluluk haline dönüştürülmesi ve ekonomik
açıdan Hatti ülkesine bağlanmasının amaçlandığı belli
olmaktadır. Kaşka beylerine içirilen andlarda ise, Kaşka
lar'ın Hitit kralına karşı ihanet girişiınlerinde bulunmamala
kışkırtırsa,
rı, eğer biri kendilerine bir elçi gönderir de onları kötülüğe
onu yakalayıp majeste Hitit kralı önüne
çıkarmaları istenmektedir.
Sözünü ettiğimiz toprak bağışı belgeleri üzerinde, kral
Arnuwanda ve kraliçe Aşmunikal yanında, bir de tuhkaııti
unvanını taş\yan Tuthaliya adında üçüncü bir kişi
bulunmaktadır. Bunun kim olabileceğine dair bazı varsayım
lar ileri sürülmektedir.
10. ŞUPPİLULİUMA 'NIN ÖNCESİ VE SONRASI
Arnuwanda ve Aşmunikal'den sonra Hitit tahtına oturan ve

Büyük İmparatorluğun ilk güçlü kralı olarak tanıdığımız
Şuppiluliuma'nın egemenlik döneminin öncesi Hitit tarihinin
µelge açısından kısır ve bu yüzqen de üzerinde hala
tartışmalar olan bir kesitidir. İÖ 1380 '!erde başa geçtiği
anlaşılan Şuppiluliuma'nın özellikle askeri alandaki faaliyet
leri, oğlu ve halefi 2. Murşili tarafından ayrıntılı bir biçimde
kaleme alınmış olmasına karşın Murşili, dedesinin adını hiç
bir yerde vermemiştir. Ancak, yine babasının döneqıinde
başlayıp, 20 yıldır süregelen bir veba salgınına karşı
tanrılara yakardığı bir dua metninde, Murşili, babası
Şuppiluliuma'nın, Hitit Krallığı'nı Genç Tuthaliya adlı bir
kraldan zorla ele geçirdiğini anlatmaktadır. Diğer yandan bir
başka belge üzerinde kırık bölümlerinin tamamlanması ile
Şuppiluliuma'dan önce bir 2. Hattuşili'nin varlığı daha
· ortaya çıkmaktadır. Ancak yapılan tamamlamanın doğru
olup olmadığı başka belgeler yardımıyla kontrol edilemediği
için, sözühü ettiğimiz kırıklı tablet, bu kralın gerçekten
varolduğu ya da yok sayılması ile ilgili yorumların
çatışmasına neden olmaktadır. Bu kral gerçekten v~rsa,
acaba 2.Tuthaliya'dan önce mi başa geçmiştir? Böylece"VIII.
bölümün sonunda sözünü ettiğimiz zaman boşluğu doldurula
bilir mi, bunu kesinlikle bilemiyoruz. Kesin olarak bilinen şey,
Şuppiluliuma'nın 3. Tuthaliya olarak da kabul edebileceğimiz
Genç Tuthaliya'dan tahtı zorla almış olmasıdır. Öyleyse, bu
Tuthaliya kimdir? Acaba bu Tuthaliya ile, Arnuwanda-Aş
munikal zamanındaki toprak bağışı belgelerinde adı geçen
tuhlanti
unvanlı Tuthaliya
aynı mıdır? bir belgede
Tuthaliya'nın oğlunun oğl~ Tuthaliya biçimindeki bir
anlatımın bulunması, bu eşitliği doğrular görünmektedir. Bu
durumda Arnuwanda'nın, karısı Taduhepa'dan olma oğlu,
halası AşmunikaJ'in kraliçeliği sırasında tuhlcanti unvanıyla
devlet işlerinde rol almış, olasılıkla kendi annesinin
36
kraliçeliği döneminde de bu görevde kalmış, sonunda babası
Arnuwanda'nın ölümü ile boşalan tahtın sahibi
olmuşsa
~~• kısa bir süre sonra Şuppiluliuma tarafından öldürülmüş
tür. Bu varsayım akla şu soruyu getirmektedir: Şuppiluliu
ma'nın taht üzerindeki iddiası nereden kaynaklanıyordu?
Y~k~~ ,zamanlarda, Tokat'ın Zile tlçesi yakınındaki Maşat
Ho~ t~ ya~ılan kazılarda bulunan bir mühür üzerinde,
Şuppıluliuma nın babası olarak Tuthaliya verilmektedir Bu
G?nçTut~.a~ya, ya da diğer adıyla 3. Tuthaliya değil, kr~liç~
Nıkalmatı nın kocası ola.n. 2. Tutha~ya olmalıdır. Eğer bu
varsayımdan hareket edilirse, Şuppıluliuma da Arnuwanda
v~ ~şmunikal'i.n. en küçük kardeşidir ve yaşça onlardan
k~ç~ ~lduğu ıçın babası Tuthaliya'nın ölümünden sonra
yonet~m~ ele alamamış, tahta ağabeyi ve ablası ortaklaşa
geçmı~tır. Ancak ağ~beyinin '>lümünde boşalan krallığa
yeğenı Genç
bertaraf
Tuthaliya'~ın geçmesini hoş görmemiş ve
ederek, olgun bır yaşta devletin yönetimini ele
almıştır.
Şuppiluliuma•~ oğlu ve halefi 2. Murşili bu olayı veba
dualarında şoyle anlatmaktadır: Genç Tuthaliya Hatti
Ulkesinde egemen ilcen, ona bütün prensler, memurlar ve
askerler bağhlık andı içmişlerdi. Babam da ona bağhlık andı
içmişti. Fakat babam Tuthaliya'yı cezalandırmaya kalbşın·
ca, prensler, soylular , Hattuşa'daki yüksek memurların
hepsi babamın tarafını tuttular ... Tuthaliya 'yı ve ona yardım
eden kardeşlerini öldürdüler, (ailesinin diğer bireylerini ise)
Alaşiya 'ya yolladılar. Buna karşın siz tannlar, efendilerim,
babamı korudunuz. Hatti Ulkesinin topraklan düşman eline
geçtiğinde, bl!bam onlara karşı sefere çıhp, onlan yendi,
topraklan gen aldı. Düşman Ulkelerinden de topraklan Hatti
~esine
katb. Onun döneminde Hatti Ulkesi iyi idi, UJkedeki
ınsanlar, sığırlar ve koyıınlar çoğalıyordu. Fakat, siz

tanrılar, efendilerim, (sonradan) Genç Tuthaliya'nın öcllnu
babamdan aldınız; babam, Tuthaliya'nın katli yüzllnden
öldll. Babamın tarafını tutan prensler, beyler, memurlar ve
askerler de bu yüzden öldüler. Hatti ülkesi de bu yüzden
perişan oldu. Şimdi veba daha da kötüleşti; Hatti ülkesi ağır
zarara ·uğradı. Tanrılar, şimdi ben Murşili, size babamın
suçunu itiraf ettim. Babam (işlediği suçun affedilmesi için)
kurbanlar yapmışb. Ama, Hattuşa böyle kurbanlar yapma
mışh ... Şimdi ben, Murşili, size efendim olan tanrılara ülke
adına da kefaret ödiyeceğim. Siz tanrılar, efendilerim,
Tuthaliya'nın (dökülen) kanının öcllnll almak istiyorsunuz,
(ama) Tuthaliya'yı öldürenler (yaptıklarını) ödediler, Hatti
ülkesi de ödedi. Şimdi, (felaket) benim üzerime de gelince,
ben de tüm ailenıle kefan~t ödeyeceğim ... Ben kötll bir şey
yapmadığıma ve günah işlemiş olanlardan kimse hayatta
kalmadığına göre ... benim yakarışlarımı duyunuz! ... (herkes
ölünce) size .kimse kurbanlar getirmez ... Vebayı kovunuz, onu
dllşman ülkelere gönderiniz. Hatti ili.kesine karşı yine iyi
olunuz! Ben sizin bir rahibiniz ve hizmetçiniz olduğuma göre,
bana karşı merhametli olunuz. Kalbimde.ki bu acıyı ve
ruhumda.ki bu korl.,ıyu alınız! Bu duada da dikkati çeken
nokta, veba salgınının ülkeden uzaklaştırılmasında tanrıların
çıktırının olacağı, aksi halde ta:1rılara kurban sunup, dua
edecek .kimsenin kalmıyacağı gozdağının vurgulanmasıdır.
Bugünkü Kıbrıs ile eşitlenen Alaşiya 'nın,. sürgün ye!i ol~rak
seçilmesi de ilginçtir; bu ada daha sonrakı krallar donamında
de sürgünlerin yollandığı bir yer olarak kullanılıyordu.
Şuppiluliuma tahtı ele geçir~~!nd~ siy~s~l. du~umun iyi
olmadığı, Hatti topraklarının buyuk bır kesımının duşmanlar~
kaptırıldığı, yukarıdaki veba_ ~-ua.~ı~?a . ~a açıkça . be~lı
olmaktadır. Tarih boyunca gorulduğu gıbı, devletlerın ıç
karışıklıkları düşmanların vayılma doğrultusundaki ·istekleri•
HİTİTI..ER
Şuppiluliumo·yo on üç mühür
baskısı.
ni sürekli çogaitmış, her zayıflama, istila ve toprak
kayıplarını beraberinde getirmiştir. Fa.kat Şuppiluliuma daha
prensliğinden başlayarak, genellikle hasta olduğu anlaşılan
babasını askeri faaliyetlerde temsil ettiğinden, kral olunca
çok deneyimli ve yetenekli bir komutan olarak, düşman
ülkelerle başa çıkmayı başarabilmiştir. Oğlu 2. Murşili
tarafından anlatılan icraatına göre, Şuppiluliuma babasının
Kaşkalar ile yaptığı savaşlarda büyük yararlılıklar göster
miş, ayrıca Kaşka korkusu yüzünden boşalmış ola11 sınır
bölgelerinde kaleler ve tahkimatlar yaptırarak, kaçan halkı
yeniden buralara yerleştirmiştir. Ayrıca Hatti ülkesinin
doğusunda, bugünkü Kuzeydoğu Anadolu'ya yerleştirilen
Hayaşa ile Anadolu'nun batı ya da güneybatısındaki
Arzawa'ya karşı girişilen seferlerde de yine önemli bir rol
oynamıştır. Askerlikten anladığı ve bu işi sevdiği, savaşlara
hep gönüllü olarak katıldığı, bunu belirten bölümlerde11
anlaşılmaktadır: Bllyükbabam (yani Murşili'nin adını hiç
vermediği bllyükbabası, doğal olarak Şuppiluliuına'nın da
babası) Kaş.kalı Piyapili'nin ya.klaştığını duyunca, kendisi
hasta olduğundan sordu 'Kim gidecek?', babam dedi lci 'Ben
gideceğimi' . Böylece, bllyll.kbabam, babamı yolladı. Babam,
büyllkbabama şöyle dedi 'Ey efendimi Arzawalı düşmana
karşı beni gönder!'. Böylece büyükbabam Arzawalı düşmana
karşı babamı gönderdi.
Şuppiluliuma krallık tahtına çıktığı zaman, herhalde uzun bir
süre Anadolu içindeki kargaşanın yatışması ile uğraşmak
zorunda kalmıştı. Krallığının ilk yıllarında Toros sıradağları
nın ötesine doğru yayılma girişiminde bulunmuşsa da,
anlaşıldığına göre bunda pek başarılı olamamıştı. İlk olarak,
bugünkü Elazığ dolayları ile eşitlenebilen İşuwa ülkesi ile bir
çatışması olmuş, arkasından Mitanni kralı ile arasında bir
sürtüşme başlamıştı. Mitanni kralına gel dövüşelim diye
37
HİTİTLER
haber göndermesine karşın, kral, başkenti Waşukanni'den
çıkmamış, Hitit ordusu oraya ilerleyince, herhalde Mitanni
kuvvetlerince yakılan ekinler ve kapatılan kuyular yüzünden
aç ve susuz kalarak geri çekilmek zorunda kalmıştı. Bu sırada
Mitanni kralı Tuşratta'nın eline geçen ganimetler, Mısır
firavunu 3. Amenofis'e
armağan edilmişti. Hatti-Mitanni
çekişmesinin Şuppiluliuma aleyhine sonuçlanması üzerine,
Kaşkalar tekrar
saldırıya geçmişler ve kral, yayılma
siyasetini bir süre için terk edip, iç düşmanlarla savaşmak
için
kuzeye yönelmişti. Kaşkalar yatıştırılınca, tekrar
güneydoğuya ağırlık verilebilirdi, ki 2. Murşili'nin babası ile
ilgili anlattıklarından böyle olduğunu anlıyoruz. Ancak
yayılma siyasetini yeniden başlatmadan önce, Anadolu
içindeki
güvenliğin sağlama alınması gerekiyordu.
r,üzd~~• ö~celikle Anadolu'nun
Bu
doğusundaki Azzi-Hayaşa
ülkesı ile_bır_ antlaşma yapıldı. Bu antlaşmayı pekiştirmek için
de Şuppiluliuma, Hayaşa kralı Hukkana'ya kızını vermiş,
fakat
antlaşma metnine,
göreneklerin
ayrı
ilci
ülke
arasındaki gelenek
olduğunu, bu nedenle kızının eşlik
haklarının korunması için bazı koşulları kabul etmesi
gerektiğini de koymuştu. Örneğin, karının kız kardeşi ya da
bir başka kadın akrabası sana gelirse, ona yiyecek, içecek
ver; yiyin, için ve neşelenin, ama onunla cinsel ilişkiye
girmeye kalkışma. Buna izin verilemez ve bunun cezası
ölümdür! sözleriyle Hukkana uyarılmıştı. Antlaşmaya göre,
gerektiğinde isyan ya da savaş halinde silahla yardıma
koşmak, düşmanın ihanetini haber vermek, tutsakları geri
vermek gibi yükümlülükler de getirilmişti. Aynı amaçlara,
yani, siyasal alanda güçlenmeye yönelik bir antlaşma da
Kizzuwatna kralı Şunaşşura ile imzalanmıştı. Mitanni ülkesi
nasıl Hatti ile Mısır arasında bir tampon oluşturuyor idiyse,
Kizzuwatna
da
Mitanni
ile
Hatti
arasında aynı rolü
oynuyordu. Bu bakımdan, zamanla yine Mitanni yanında yer
alan bu ülkenin tekrar Hititler'in yanına çekilmesi gerekmişti.
Böylelikle, gerek Mitanni'ye karşı durum sağlamlaştırılmış,
gerekse Suriye yolu açılmış olmaktaydı. Antlaşma yapılan
Kizzuwatna kralının adının Şunaşşura gibi tam anlamıyla
İndo-Ari bir kökene sahip olması dahi, Mitanni'nin yönetici
sınıfının buraya da el atmış olduğunu göstermeye yeterli bir
kanıttır. Şuppiluliuma bu yüzden Kizzuwatna'yı kendi yanına
çekerken, çok akıllı bir dil kullanmıştı: Hurriler Şunaşşura'ya
köle diyorlardı. Şimdi ise, majesteleri (yani Hitit kralı) onu
gerçek bir kral yaptı... Şunaşşura majestenin huzuruna
gelince, majestenin büyü.kleri onun önünde ayağa kalkacak,
kimse oturur durumda kalmayacak. Mitanni kralının,
armağanlar vererek Kizzuwatna kralını küçük düşürmesini
önlemek amacıyla, antlaşmaya şöyle bir bölüm de eklenmişti:
Horlar, Şunaşşura'nın Hurri kralından ayrılıp, majeste ile
anlaştığını duyar da, Hurri kralı majesteye kutlama
armağanları yollarsa,
ben,
majeste
Hurri kra~dan
Şunaşşura dolayısıyla verilen bu armağanı kabul etmıyece
ğim. Böylece Şunaşşura, alınıp-satılan bir köle durll:mund~~
çıkarılmış olacaktı. Antlaşmanın diğer maddelerınde ıki
devlet arasındaki sınırlar da belirleniyor, gerekli durumlarda
Kizzuwatna'nın kaç piyade ve kaç arabalı asker gö~?~:ec~
ği saptanıyordu. Herhalde, Kizzuwatna kralını ağır yukuml~
lükler
altına sokarak
ürkütmemek
için,
askerlerın
beslenme işini Hitit kralı üstlenmişti. Ayrıca, suçluların
bu
geriye
verilmesi
de
konu edilmişti. İki kral arasına
arabozuculuk sokmak isteyeceklerin bulunacağını da hesaba
katan Şuppiluliuma, aralarında gönderilecek elçilerin gerçek
ve doğruluğuna güvenilebilir haberler taşımaları konusunda
da titizlik göstermişti. Yollanan haber, bir tablette yazılı
olarak da sunulacak, eğer elçinin söyledikleri ile tabletteki
haber birbirini tutuyorsa, elçiye güvenilecekti.
Kizzuwatna ile antlaşma yapılıp, bu ülkenin arkad_a!1
saldırrnıyacağı konusunda güvenceye sahip olunca, Hıtıt
orduları Kuzey Suriye üzerinde baskı kurmaya başla?'lış~ardı.
Hurri kuvvetlerinin bir bölümü de yenilmiş, Şuppıluliuma,
Kinza ( = Kadeş, bugün Humus kentinin güneybatısındaki
Tel1 Nebı Mend) ve Amurru (bugün Trablusşam yakınların
daki kıyı kesimi ) Bölgeleri'ni ele geçirmişti. Ayrıca kıyı
kesiminden doğuya doğru içerlere girip, Hurri egemenlik
38
·alanında kalan Kargamış kentini de kuşatmıştı. Kuşatma
sırasında Lupakki ve Tarhuntazalma
adında iki generali,
bugünkü Bika Vadisi'ndebulunan Amka ülkesine göndermişti.
Bunlar, Amka'yı yağmalayıp pek çok tutsak, sığır ve kayım
getirmişlerdi. Bu hareket aslında Mısır nüfuz bölgesine
saldırmak anlamına geliyordu. Ancak bu arada Mısır
firavunu
Tutenkaınon ölmüş, devlet başsız kalmıştı.
Olasılıkla kendilerini güçsüz duydukları için olacak ki, Mısır
tarafından bir karşı saldırı olmamıştı. Bu sırada Mısır
kraliçesinden Şuppiluliuma'ya bir elçi geldi; elçinin elindeki
belgede şöyle yazıyordu: Benim kocam öldü. Oğlum ise yok.
Senin çok oğlun olduğu söyleniyor. Sen oğullarından birini
bana verecek olursan, o benim kocam olur. Ben asla
kölelerimden birini seçip, kendime koca yapmam. Şuppiluli
uma bu haberi dinleyince büyü.kleri toplantıya çağırdı ve
onlara dedi ki: 'Böyle bir şey yaşamım boyunca başıma
gelmedi'. Sonra Hattuşaziti'yi şu emri vererek Mısır'a yolladı
'Git ve bana doğru haberi getiri Onlar belki beni aldabyorlar,
belki efendilerinin bir oğlu vardır. Sen işin doğrusunu bana
bildir! Bu habercinin
Mısır'a gönderilmesinden
sonra
Kargamış kuşatması Hititlerce başarı ile tamamlanıp, kent
fethedildi.
Kuşatma 7 gün sürmüş ve 8. gün kent
Şuppiluliuma'nın eline geçmişti. 2. Murşili babasının bu
başarısından şöyle söz etmektedir: Babam tannlardan
korktuğundan, yııkarı kentte tapınaklara kimseyi sokmadı,
kendisi de tek bir tapınağa yanaşmadı, hatta onlara saygı
gösterdi. Fakat aşağı kentteki halkın gilmilş, albn ve tunç
eşyalannı alıp, Hattuşa'ya taşıdı. Saraya getirdiği tutsakla
rın sayısı 3.330 idi. Hititler'in ülkelerine götürdüklerinin
sayısı ise belli değildi. Sonra oğlu Şarrikuşuh'a Kargamış
kenti ve ülkesinin yöneticiliğini verdi; onu kral yapb.
Şuppiluliuma'nın Ön Asya içindeki siyaseti bu bölümlerle
gayet
açık bir biçimqe ortaya konmaktadır. Yapılan
antlaşmalar, olmadığı zaman güce başvurulması, kazanılan
toprakları merkezi otoriteye kesinlikle bağlı oğulların·
yönetimine terk etmek, bu Hitit kralırun gerçekten iyi bir
devlet adamı ve iyi bir asker olduğunu göstermektedir.
Kargamış kralı olan oğlunun adı başka kaynaklarda Piyaşili
olarak geçmektedir. Şarrikuşuh bir Hurri adı olduğuna göre,
belki de çoğunluğu Hurri kökenli olması gereken Kargamış
kenti halkına hoş görünmek için bu ikinci ad prense takılmış
olabilir; tanrılara karşı saygılı davranmak da, yine aynı
taktik amaca yönelik olsa gerektir. Aynı işlem Halep için de
uygulanmış, Şuppiluliuma oraya da oğullarından rahip
unvanı ile bilinen Telipinu'yu göndermiştir. Kargamış'ın Hitit
egemenliğine girmesinden sonra, Mısır'a doğru haber
getirmesi
için gönderilen elçi sonunda geri dönmüştü.
Yanında Mısır elçisi Hani de vardı. Bu elçinin Mısır
kraliçesinden getirdiği haberde şöyle deniyordu: Sen neden
'beni aldatıyorlar' diyorsun? Benim oğlum olsa idi, benim ve
ülkemin bu utanc~ yabancı bir ülkeye yazar mıydım? Ben
başka ülkeye değil,yalnız sana yazdım. Senin için oğlu çok
diyorlar. Birini bana veri O, bana koca, Mısır'a,kral olsun!
Şuppilu~~ma'nın t::11sır:1~ ilişkileri, yukarda adı geçen iki
g?neralinın Amka ~~sını yağma etmesine değin iyi gitmişti.
Fırav:un. 4. Amenofıs ın
taht~
geçişini kutlamak
için
Şuppiluliuma ona armağanlar gondermişti. Fakat Amka'da
Hititler'in
görünmesiyle,
Suriye
topraklarındaki küçük
k:all~J bır sıyaset ızlemeğe çalışmışlardı. Şuppiluliuma bunları da
kendi emri altına almayı başarmış ve yanına çekmeyi bilmişti
Şuppiluliuma'nın nüfuz alanı artık Mısır sınırına kad~
dayanmıştı. Anlaşıldığına göre, Mısır ile doğrudan bir
çatışmaya girmeye de istekli değildi. Mısır kraliçesinden
~lumlu yanıt ?~tine~, oğullarından Zannanza'yı Mısır'a
fıravun olmak ıçın gondermeye karar verdi. 2. Murşili'nin
anlatımı ile artık Hatti ve Mısır sürekli dost kalacaklar'dı.
Ama bu istek gerçekleşemedi. Şuppiluliuma'nın kraliçenin
ilk mektubu üzerine harekete geçmeyip beklem;si, Mısır'da
tahta geçme tutkusuna sahip kişilere zaman kazandırmıştı.
Onlar da kendi p~anlarını uygulamak için hazırlanmışlardı.
Sarayhlardan
hırı, tahtı çoktan
ele geçirmişti. Zannanza
Mısır'a-varmadan yolda öldürüldü. Mısır kronolojisine gör;
yak. İÖ 1350'lerde oluşan bu olay, Şuppiluliuma tarafından
haber alınınca, kral Zannaza için ağıtlar yakh; tanrılara
şöyle dedi: 'ey tanrılar!' Ben bir kötülük yapmadım, ama
Mısır halh bana bunu yapb. Şimdi de sınırlanma saldırdılar.
Hititler'in reaksiyonu doğal olarak sert oldu. Şuppiluliuma
sefere çıktı ve Mısır yaya ve arabalı askerlerini yendi.
Yakaladığı tutsalclan üllcesine getirdi. Bu galibiyetin, Mısır
topraklarında olmadığı, yenilen Mısır güçlerinin Mısır
ordusunun tümünü oluşturmadığı sanılmaktadır. Fakat ne
olursa olsun bu çatışma, daha ilerde Kadeş Antlaşması ile
bitecek olan Mısır-Hitit savaşına yol açan bir olaydı.
Mitanni ile ilk sürtüşmesi başarısızlıkla sonuçlanan Şuppilu
liuma düşmanı olan bu ülkenin içişlerini her zaman dikkatle
izlemiş ve patlak veren bazı iç çekişmeleri kendi lehine
kullanmak istemişti.Fakat Mitanni kolayca çözümlenebilecek
bir sorun değildi. Şuppiluliuma'nın geri çekilirken bıraktığı
ganimetleri Mısır'a armağan gönderen 3. ve 4. Amenofis'e
yazdığı mektuplarda kızına selam söylemesinden, kızlarından
birini Mısır sarayına gelin gönderdiği anlaşılan Tuşratta'nın
ön Asya içindeki ilişkileri sağlam temellere dayanmaktaydı.
Bu kralın tahta geçişi sırasında çıkan kargaşalıklarda
Şuppiluliuma, kendi tarafına çekmeyi başardığı Artatama
adlı birini başa geçirmeye çalışmıştı. Olasılıkla Mısır
güçlerine karşı elde ettiği başarılardan sonra Hatti kralı,
Mitanni üzerine ikinci bir ı,efer düzenlenmiş, Waşşukanni'yi
yağmalamıştı. Bu yenilgi üzerine Mitanni ülkesinde bazı
soylular Tuşratta'ya karşı ayaklanmışlar ve onu öldürmüşler
di. Ülke, güçlenmeye başlayan Asur ve Yukarı Dicle
Bölgesi'nde olduğu düşünülen Alşe arasında paylaşılmıştı. Bu
savaşımlar arasında Mitanni tahtına geçmek isteyen
Mattiwaza. Hitit ülkesine kaçarak, Şuppiluliuma'ya sığındı.
Hatti kralı ona kızım verdi ve bir antlaşma yaptı.Adı geçen
H1T1TI.ER
Şunoşuro ile Kizzuwotno orasındaki antlaşmanın metni. Ba. 10408. Eskı
Şark Eserleri Müzesi -lstanbul.
antlaşl}lada Şuppiluliuma şöyle diyordu: Kral Tuşratta'nın
oğlu Mattiwaza'yı elinden tuttum; onu babasının tahbna
oturtacağım. Büyüle bir ülke olan Mitanni, mahva uğramasın
diye, kızının batırma büyüle Hatti kralı, bu üllceyi yeniden
canlandırdı. Tuşratta'nın oğlu Mattiwaza'yı elinden tuttum
ve kızımı ona eş olarak verdim. Mattiwaza kralı olduğuna
göre, Hatti üllcesinin kralının kızı da Mitanni üllcesinde
kraliçedir. Sen, ey Mattiwaza, kızımın üzerine başka ka~
alına! Ona, başka bir kadın eşdeğer duruma gelınesin; kızımı
ikinci kadın derecesine indirme. Mattiwaza, gelecekte benim
oğullarımın gerçek kardeşi ve eşitidir. Mattiwaza'nın
çocukları da benim çocuk ve torunlanmın eşiti olacakbr.
Hatti ve Mitanni üllcesinin halkı gelecekte birbirlerine kötülük
etmeyeceklerdir ... Hatti üllcesi kralı savaşa giderse Mitanni
kralı da onunla gidecektir. Mitanni'nin düşmanı olan,·
Hatti'nin de düşmanı olacakbr. Hatti'nin dostu olan,
Mitanni'nin de dostu olacakbr. Bundan önceki bölümde de
değindiğimiz gibi, Hitit desteği ile ayakta duran Mitanni,
özellikle Kargamış kralı olan Hitit prensi Şarrikuşuh (diğer
adı Piyaşili)'un çabalarına karşın, Şuppiluliuma'nın ülkede
çıkan ve olasılıkla Suriye seferlerinde alınan tutsaklardan
kaynaklanan bir veba salgını sonucu ölmesi ile, Asur baskısı
altında çökmüştür.
Şuppiluliuma'mn dış siyasetinde önemli bir rol oynayan
sülaleler arası evlilikler, yalnız Hitit sarayından başka
ülkelere prenses gönderilmesi ile kalmamış, Şuppiluliuma da
başka sülalelerden kadınlar almıştı. Belgelerde bu kralın
eşlerinden biri olarak, Babilli bir prensese rastlıyoruz.
S~riye'deki krallıklardan biri olan Ugarit'te (bugün Suriye'
nın Akdeniz kıyısındaki Ras Şamra), kral 2: Niqmadu ile
yapılan diplomatik yazışmalardan biri üzerindeki mühürde,
kocasının adı yanında, Tawananna unvam ile bulunan bu
dedim ki: 'Efendim Arinna'nın Gtlneş Tannçasıl Bana kUçUJc
diyen ve beni saymayan yöredeki düşman Ulleleri sUreldi
senin topraklanın ~a ~aya
uğraşırlar. Bana, aşağı gel ve
benimle bu Ullelen yeni Arinna 'nın Gtlneş Tannçası benim
sözlerimi işitip, bana geldi ve ben babamın tahbna geçer
ge~~ez, 10 yıl için~~ ~öredeki düşman Ulleleri yendik. Bu
bölumden 2. Murşili nın, daha babası ölmeden zorluklarla
karşılaştığı, kardeşinin de hayatta fazla kalmayış_ı yüzünden,
düşmanların Hatti topraklarına göz diktikleri anlaşılmakta
dır. Ayrıntılı yıllıklarda bulunan şu parça da ilginçtir:
onlar (düşmanlar), aşağı Ullenin valisi Hannuti'nin
öldüğünü öğrenince bana şu sözleri yazdılar: 'Sen daha
çocuksun ve (bir şeyden) anlamazsın. Senin Ullen yıkılmaya
(mahkum). Piyadelerin ve arabalı askerl~rin azalmış. Benim
piyadelerim ve arabalı askerlerim seninkilerden çok.
Babanın askeri, arabası çoktu. Sen çocuksun onunla nasıl bir
olabilirsin?' Beni böyle aşağıladılar ve uyruğumdan (olanları)
geriye vermediler. 2. Murşili'nin ilk yıllarında Kaşkalar ile
uğraşmak zorunda kaldığı, bu arada Kuzey Suriye'de de bazı
düşmanca hareketler olduğu anlaşılmaktadır. Kargamış kralı
olan amcası Şarrikuşuh, Hitit güçlerinin en büyük desteğiydi.
Bu bölge üzerinde Asur etkileri artınca, Kargamış kralı
Asurlular
ile savaşılması emrini vermiş, fakat Hititler'in
burada kendilerine karşı hazırlıklarını duyan Asur komutan
ları savaşmaktan çekinmişlerdi. Firavun Haremheb dönemin
de, Mısırlılar'ın da Suriye'ye akınlar yaptıkları ve Halep'in
güneyindeki Nuhaşşe'nin Hatti ülkesinden koptuğu sırada,
yine
Şarrikuşuh'un yardımlarıyla Mısır askerleri geri
çekilmeye zorlanmıştı. Fakat Kargamıs kralı. Kummanni
kentinin, tanrıçası Hepat'ın bfr bayramını kutlamak için Hatti
kralı ile Kizzuwatna'da bulustu~u sırada nastalanıp ölünce,
bu bölgedelo denge, Hitit ülkesi aleyhine bozulmuştu. Bunun
üzerine Nuhaşşe yeniden isyan etmişse de, 2. Murşili onları
ekonomik açıdan çökertecek bir önleme başvurarak, yola
getirmeyi başarınıştı:Onu piyadeler ve arabalı askerlerle
Nuhaşşe'ye gönderdim. Ve ona şöyle talimat verdim:
'Nuhaşşeliler düşman olduklarından, git, onların ekinlerini
yak ve onları zarara sok!' O, gidip, Nuhaşşe'nin ekinlerini
yaktı. Onları zarara soktu. Nuhaşşe kralları, babama ve
bana ettikleri andı bozmuş olduklarından, ant tanrıları
tanrısal güçlerini gösterdiler... Kinza ( = Kadeş) kralı
Aitalcama'nın en büyüle oğlu, (yandaşı olan Nuhaşşe'nin)
nasıl zarara uğradığını ve ekinlerinin azaldığını görünce,
babası Aitakama 'yı öldürdü ... Kinza ( = Kadeş) ülkesi tekrar
benim yanıma geçti. Fakat ben, onları uyruk olarak kabul
etmedim. içtikleri andı bozdukları için, onlara şöyle söyle
dim: 'Ant tanrıları öçlerini alsınlar. Oğlu babasını öldürsün,
kardeş kardeşini öldürsün ve o kendi etini kendi canını
bitirsin'. O (lcomutanlardan biri) Kinza 'ya gitti ve Kinza 'yı
aldı. 2. Murşili'nin acımasızca elde ettiği bu başa:ıdan sonra'.
Kargarnış'ı da yeniden düzene soktuğunu_ v~ _ol~1: ağa~eyı
Şarrikuşuh yerine, onun oğlunu tahta_ ~eçırdığını ~ğrenıyo
ruz. Eskiden Halpa (Halep) kr~lı olan, ~ığer a~ab~yı Telıpınu
yerine de yine onun oğlu Talmışarruma yı geçırdi ve on~a
bir
antlaşma yaparak, ıcendine bağladı. Kuzey . Surıye
krallıklarından Amurru'nun
kralı
Duppi-Teşup ıle de,
Şuppiluliuma'nın aynı ülkenin kralı Azif'u ile imzal~~~ğı .?ibi,
bir antlaşma yaptı. Bu belgenin ge~ıye bakış ~olumun~e
özetle
şöyle yazılmıştır: Ey Duppı-Teşup, Aziru senın
büytlkbabandı. O babama başkaldırdıysa da, babam on~ yola
getirmişti. Sonra ise, Nuhaşşe ve Kinza kralları ona ısyan
ettiklerinde Aziru onlara katılmamıştı. Babam düşmanlarıy
la savaşırk~n. senin büytikbaban A~u da ,ol!unla gitti. O,
babamı hep korumuş, hiç öfkelendirmemışti. Babam da
Azinı'yu ve ülkesini korumuştu, Babamın, büytikbabandan
istemiş olduğu 300 şekel ( = bir ağırlılc birimi) temizlenmiş,
birinci kalite altını, her yıl büytikbaban ödemiş, hiç karşı
gelmemiş, onu kızdırmamıştı...
. .
Ugarit arşivlerinde bulunan yazılı belgelerde de, 2. Murşili
döneminde bu bölgenin de Hitit nüfuz al~nı içind~ kaldığl;fil
belli eden anlatımlar görülmektedir. Ugarıt kralı Nıqmepa ıle
yapılan bir antlaşmaya göre Hitit kralı, Ugarit ile sınırı olan
bir ülkeyle savaş halinde bulunursa, Niqmepa'nın esas
görevi, onun yardımına koşmalc olacaktı. Aynı antlaşma
metninde, Şuppiluliuma tarafından belil\l.enen eski sınırlar da
onaylanıyordu. Ancak, bazı ufak sınır düzeltmeleri ile,
Kargamış kralının egemenlik alanı genişletilmiş ve Ugarit o
güne değin işlettiği tuz yataklarından yoksun kalmıştı. 2.
Murşili'nin desteği ile tahta geçtiği anlaşılan Niqmepa, buna
karşı koyamıyorsa da, ödediği haracın orantılı olarak
azaltılmasını istemiş ve bU-istem, Hitit kralı tarafından da
olumlu karşılanmıştı.
Anadolu içindeki duruma gelince, bu alanda Hititler'in en
büyük sorununun Kaşkalar olduğunu ve 2. Murşili'nin de ilk
yıllarda bunlarla
uğraşmak zorunda kaldığını ~arı~a
belirtmiştik. Ancalc bu dönemde, Kaşkaların yone~
biçiminde büyiik bir değişiklik olmuş ve o . za~a1;1a ?~~
bağımsız boylar halinde yaşayan Kaşkalar, şımdi b~. kiş~
yönetiminde toplanmışlardı. Bu olayı 2. Murşili şoyle
aktarmaktadır: Pihhuniya Kaşka tarzında hüldlm sürmüyor
du. Kaşka ülkesinde tek bir kişinin hüldlmdarlığı olağan
değildi· Pihhuniya birdenbire lcral gibi yönetmeye başladı. O
zaman' ben majeste ona karşı çılcıp, bir elçi yollayıp şöyle
yazclım'. 'sürllp Kaşka'ya götUrdllğün ve benim uyruğumdan
olanları bana geri gönder'. Pihhuniya ise bana şöyle yanıt
verdi: 'Sana hiçbir şeyi geri vermiyeceğim. Ve sen eğer bana
karşı sefere çıkarsan, savaşı hiçbir zaman kendi toprakla
rımda kabul etmiyeceğim. Seninle senin ülkende savaşa
gireceğim'. Kaska kralının bu meydan okumasına karşı, 2.
Murşili'nin karsısında tutunamadığı ve yenilerek. ülkesinin
bir kesiminin yakılıp yıkıld,ığı, PihhliİliJa'nın da tutsak edilip
Hattuşa'ya götürüldüğü, yine 2. Murşili tarafından anlatıl
maktadır.
Anadolu'nun doğusundaki Azzi-Hayaşa Bölgesi de Hititler ile
sürekli sürtüşme halinde kalmış bir yerdir ve 2. Murşili
döneminde de savaşımın sürdüRii anlaşılmalctadır. Krallığı
nın 10. yılında 2.Murşili bu ülkeyi barışa zorlamayı başarmıştı
Kendi anlatımı şöyledir: Azzi ülkesinin insanları, tahkim
edilmiş kentleri savaşta fethettiğinıi görünce, kendileri de dile
yamaçlarda, yüksek dağlarda ve tahkim edilmiş .kentlerde
tutunabilen Azzi halkı korktular. O zaman, Ullenin en
yaşlıları bana gelip, ayaklanma kapandılar ve dediler lci:
'Efendimiz I Bizi mahvetme! Bizi uyruğun olarak kabul et. Biz
de şimdiden sonra, sürekli olarak askerlerimizi ve arabalı
savaşçılarımızı efendimizin enırine verelim. Bizde bulunan
Hatti uyrulclu kişileri de geriye verelim. O zaman ben
majeste, onları mahvetmedim; onları uyrukluğa aldım. Yıl
kısaldığı için (yani kış yaklaştığı için), Azzi Ullesini düzene
sokmadım, fakat Azzi insanlarına
ant içirdim. Sonra
Hattuşa'ya döndüm ve kışı Hattuşa'da geçirdim ... İlkbahar
da, Azzi'yi düzen·e sokmağa gidecektim. Ama, Azzi halkı
majeste'nin geldiğini duyunca, bana (birini) gönderip şu
haberi ve~ 0
ey efendimiz, tekrar gelme. Bizi uyrukluğa al' ... Bana
uyruğumdan 100 kişiyi geriye verdiler Ben de Azzi'ye
p!IDedim ve onları uyrukluğa kabul ettim.
Bu yıl (yani 11, yıl
ıçın_de)_ başka sefere çıkmadım ve Ankuwa'ya gidip orada kışı
s.eçırdim.
~!kani~ batı ve. güneybatısındaki Mira, Kuwaliya, gibi
ulkelerın kr~_lları ıle de kimi zaman antlaşmalar yoluyla, kimi
zaman da guç kullanılarak bir denge sağlanmaya çalışılmış
o~d~ğu anloşı.~aktadır. Bazen Arzawa ülkeleri 'bir yıldırım
gıbı g~len Hıtıt ordusu tarafından ezilmiş, bazen ise Sen,
M!şhuilm~a.' kaçıp babama sığınm.ışbn . Babam seni kabul
edip, kendisıne damat yapmış, kızı, kız kardeşim Muwatti' yi
sana eş ol~rak_ "\'ermişti. Fakat, sonradan seninle ilgilene
!°f:mlş,. senın ~üşmanlannı yenememişti. Oysa ben seninle
ilgilendim, senın düşmanlannı yendim. Aynca kentler kurup,
onları ~ahlcim edip, askerle donatbm. Ve ben seni Mira
lllkesinin beyliğine getirdim sözleri ile ülkenin babsında
yandaşlar aranmıştı.
2. Murşili döneminde çok ilginç bir saray entrikasına şahit
olmaktayız. Şuppiluliuma'nın ilk karısı Henti'den başka bir de
Babi~ bir. eşi olduğuna yukarıda değinmiştik. Sonradan
M_~iı:_ıgal diye 'bir Hurri adı da ta.kılan bu kraliçe, ele geçen
muhurlere ızöre Tawananna ünvanına da sahipti. Gerek

Arnuwanda'nın kısa egemenlik döneminde, gerek ondan
sonra başa geçen 2. Murşili'nin krallık zamanının başlarında
da, Malnigal, Tawananna unvanını ve bunun kendisine
verdiği hak ve yetkilerinden yararlanmayı sürdürmüştü. 2.
Murşili- bu durumu şöyle anlatıyor: Babam tanrı. olduğunda,
kardeşim Arnuwanda ve ben Tawananna 'ya hiç kötülillc
etmedll:, onu görevinden indirmedik. O, babamın zamanında
sarayı ve Hatti nllcesini nasıl yönettiyse, kardeşimin
döneminde de öyle yönetti. Kardeşim de tanrı olunca, ben de
ona kötülillc etmedim, Tawananna'yı hiçbir zaman indirme
dim ... Siz tanrılar, onun babamın sarayını bir 'türbe'ye
çevirdiğini görmüyor musunuz? Babil'den eşya (?) getirtti,
başka eşyaları ise Hattuşa 'da bütün hallca da$}tb; geriye
hiçbir şey kalmadı. 2. Murşili bunlara karşın, Tawananna'ya
iyi davranmıştı. Fakat Tawananna, gece gündüz tanrıların
önünde durup 2. Murşili'nin karısını lanetlemeye başlayıp
da, bu beddualar sonucu gelini ölünce, iş ciddileşmişti.
Bunun üzerine sarayda
Malnigal'den
bir
mahkeme düzenlendi ve
Tawanannalık unvanı ve yetkileri alınıp,
saraydan kovuldu ve kendisine bir ev ile yaşamını sağlayacak
yeterli maddi olanaklar verildi. Bütün toplumlarda var olan
kaynana-gelin çekişmelerine Hitit döneminden bir örnek olan
bu olayın nedeni , eldeki belgelerin yetersizliğ! yüzünden
kesinlikle anlaşılamamRktAriır. Ancak ölen gelinin adının
Gaşşulawiya olduğu sanılmaktadır,
12. 3. HAITUŞİLİ VE PUDUHEPA
2.
Murşili'nin uzun yıllar süren egemenliğinin nasıl
noktalandığı (İÖ 1310) halckında bilgimiz yoktur. OndAn sonra
Hitit Devleti'nin başına geçen ilci kral, Muwatalli (İÖ 1310
1282) ve 3. Murşili (prenslik adı Urhi-Teşup, İÔ 1282 -1275)ile
ilgili en ayrıntılı bilgileri sağlayan kaynak, bu ikisi zamanında
42
da çok önemli askeri ve idari görevlerde bulunmuş ve
büyük başarılar kazanmış bir prensken, yeğeni 3. Murşili'yi
bertaraf ederek tahtı eline geçiren 3. Hattuşili'nin (yaklaşık
İÖ 1275-1250) kaleme aldığı ve otobiyografi niteliğindeki
metnidir. 3. Hattuşili, Hitit tarihi içinde eşi Pudulıepa ile
birlikte, tanıdığımız en kişilik sahibi hükümdardır. Gerek
askerlikteki yeteneği, gerekse iç ve dış siyasetteki etkinliği
ile, Ön Asya'da bir döneme kendi damgasını vurmuş olan bu
kralın otobiyografisindeki ilk bölüm şöyledir: Büyillc Kral,
Hatti ülkesi kralı Murşili'nin oğlu, Büyillc Kral Hatti üllcesi
kralı Şuppiluliuma 'nın torunu , Kuşşar kralı• Hattuşili'nin
s~yundan,. B.üyillc Kral, ~atti üllcesi kralı Tabarna Hattuşili'
nın sözlerıdir: Tanrıça Iştar'm kudretinden söz edeceğim;
bunu herkes duymalıdır. Ve gelecekte tanrılar içinde İştar ...
özellikle kutsanmalıdır. Babam Murşili'nin 4 çocuğu oldu:
Halpaşulupi, Muwatalli, Hattuşili ve (bir de) kız çocuk. Bu
saydıklarımın içinde ben en küçükleriydi.m ... Efendim İş tar
kardeşim Muwatalli'yi, babam Murşili'ye rüyasında gönder
di: 'yıllar Hattuşili için kısadır (yani ömrü •ızun değildir)· o
sağlıklı değildir. Onu bana ver; o , benim rahibim olsun.' O
zam.an sağlıklı olu~•· Ve.babam beni, küçillc çocı,ğunu, aldı ve
be°! tanı:ıçanm hizmetine verdi ... Ve İştar, benim efendim,
benım elimden tuttu, bana hillcmetti. Babam Murşili tanrı
olduğunda, kardeşim Muwatalli babasının tahbna oturdu.
Kardeşimin yanında ben de ordu komutanı oldum. Kardeşim
beni saray baş muhafızı mevkiine çıkardı ve Yukan Ülke'yi
(İç Anadolu'nun kuzey kesimleri) benim yönetimime verdi. Ve
ben, Yukarı Ülke'yi egemenliği.m albna aldım ... Efendim İştar
beni e.sirgediği ve kardeşim Muwatalli de beni iyi tuttuğu için,
efendim İştar'm bana olan koruyuculuğunu ve kardeşimin
bana iyi davrandığını görenler, beni kıskandılar. (Benden
önceki vali ve diğerleri ... benim kötülüğümü istediler. Ve
bana karşı iftira edilmeye başlandı. Ve kardeşim Muwatalli
benim için soruşturma açb. Fakat efendim Tanrıça İştar,
Die Kunsr
olan ilişkileri _hakkında elimizde bazı belgeler varsa da
bunların hangı krallara tarihlenmesi gerektiği noktasında
bana rüyada göründü ve bana rüyada dedi ki: 'seni bir
tannya emanet edeceğim. Korkma 1' . Ve ben (bu) tanrının
yardımıyla temize çıktını ... Efendim Tanrıça İştar beni hiçbir
zaman ihmal etmedi; beni hiç düşmanlarıma terketmedi. Beni
mahkemede karşıtlanma, beni hskananlara karşı yalnı:ı:
bırakmadı. Düşmanlardan olsun, mahkemedeki karşıtlanın
dan olsun, lcral sarayından olsun, bana karşı edilen sözlere
karşı, İştar, beni savundu, her .fırsatta beni ~ardı.
Düşmanlanmı, beni çekemiyenieri be~
elime teslim etti,
ben onların (işini) tamamladım. Kardeşım, sorunun (aslını)
anlayınca, bana hiçbir kötUIUlc yapmadı. Ve beni tekrar
(korumasına) aldı, Hatti'nin ordusunu v~ arabalı savaşçıları
nı bana teslim etti... butUn Hatti Ulkesındeki komutayı ben
üstlendim. Ve beni efendim İştar'ın onurlandırması ile, hangi
düşman Ulkesine doğru döndüysem, düşman bana karşı
gelmedi. Düşman Ulkelere karşı_ .~e-p b_e~. ~alip ~!•~ ! ·
Muwatalli'nin
kardeşi 3. Hattuşılı nın kişıliğınde buyük hır
yardımcı ve ~sker bulduğuna kuşku yokt~. ı:ıattuşili,
şimdiye değin dizginlenemeyen Kaşkalar ı s~rekli olarak
yenmiş ve kuzey bölgelerinin tek egemenı durumtL?a
gelmiştir. O kadar ki, 3. Hattuşili, b:1gü?kü Amasya ıle
eşitlenen Hakmiş kentinde özerkliğe sahıp hır kral olmuştur.
Bu dönemde Kaşkalar üzerindeki baskısını artırarak, çok
eskiden Hantili zamanından beri Hatti toprakları dışında
kalmış 'olan kutsal kent Nerik'i te~ar _ele geç~rme~
başarmıştır. 3. Hattuşili'nin böylece ulkenın kuzeyındeki
düşmanı frenlemesi ve Kaşka tehlikesini ortadan kaldırması
sayesindedir ki kral Muwatalli ülkenin batı ve güneybatısına
karşı başarılı ;eferler düzenleyebilmiş ve özellikle Mısır'a
karşı sert bir tutum takınabilmiştir. Anadolu'nun batısıyla
ha.la tartışmalar sürmektedir. Ancak, Muwatalli'nin batıda
birtakım kendine bağlı yerel krallıklar kurarak bu kesimi
güvence altına almaya çalıştığı belli olmaktadır. •
Hatti
ülkesinin
batısında ve güneybatısında yerleşmiş
toplumların kralları ile yapılan antlaşmalarda geçen bazı yer
ve kişi adları da çeşitli yorum ve tartışmaların ortaya
çıkmasına neden olmuştur. Örneğin, hangi Hitit kralı
zamanında yazıldığı tartışmalı olan belgelerden biri üzerinde
şunlar okunmaktadır: Ahhiyalı Attarşiya seni Madduwat
ta •~ Ulkeoden kovdu .. Sen, majestenin babasına kaçbn ...
maiye~,,
Sem, Madduwatta'yı, majestenin babası karın çocukların
askerlerin ve arabalı sava~çılarutla birlikte,
Attarşıya ?1° kılıcından kurtardı. Yoksa sizi açlıktan
köpekle~ l'.IY~cekti. B~adaki Ahhiya ya da başka metinlerde
geçen ?ıç~yle. Ahhiya~a ile Yunan belgelerinden bilinen
Akaların ülkesı; Attarşıya ile, yine Yunan efsanesindeki
Atreus,. yukarıda verdiğimiz belgenin sonlarına doğru çok
kırık b!r yerde o~abilen
Mukşu adıyla, yine Yunan
e~sanesıne göre Troıa savaşlarından sonra Anadolu'nun
guney kıyı_larında ':'e Çukurova'da kent kurduğu söylenen
Mopsos eşıtle°!11ek ıstenmiştir. Aynı biçimde başka metinler
de_ rastlanan ~ır yer adı Apaşa ile Efesos, Milawanda adıyla
M~etos ve Milyas aynı tutulmak istenmiştir. Muwatalli'nin
Wıluşe.lı Alakşandu ile yaptığı antlaşma da aynı tartışmala
rı~ açılm!lsını gerektirmiştir. Alakşandu ile Alaksandros,
Wıluşa ıle ise İllion (Troia dolayları) eşitlenmiştir.
Anadolu'nun batı kesiminin kimi zaman Hitit egemenliğine
girdiği.kimi zaman bağımsız kaldığı.bazı dönemlerde devasal
olarak
Hattuşa'ya bağlandığı gerek yazılı belgelerden,
gerekse Karabel'deki
(İzmir'in doğusu) ve Niobe-Sipylos
(İzmir'in doğusu)'daki Hitit hiyeroglif yazıtları ile mühür ve
heykelcikler gibi bazı küçük eserlerden anlaşılmaktadır.
Diğer yandan Troia. Efesos. Miletos, Kolofan ve Müsgebi gibi
Batı Anadolu'nun arkeolojik merkezlerinde de Aka varlığına
işaret edecek maddi belgeler ele geçirilmiştir. Bu nedenle
yukarıda sözünü dtliğimiz eşitle_ı:ne!_eri, bera~erlerinde
getirdikleri bazı sorunlar da olsa, tumuyle geçersız saymak
yanlış olacaktır.
Muwatalli, batı sorununu çözüme kavuşturduktan sonra,
kardeşinin de kuzeyde güçlü bir durumda kendisine yardımcı
olması sayesinde, bir müddet Hatti'de kalıp bazı di~sel işleri
tamamlamıştı. Ülkenin güneydoğu ~ınırları: Mısır__f ıravun!~
rının toprak istekleri yüzünden tehlıkedeydı. Bu yuzden Hıtıt
kralı, seferlerini
Hatıuşili
nakledilmesinden
olarak
'
'
'
yönelteceği güneydoğu bölgelerine daha
yakın bir askeri üs kurmak amacı ile başkentini, Hntıuşa'dan,
yeri kesinlikle henüz saptanan:ıayan Datı.aşa ya taşıdı., 1.
zamanında başkentın Kuşşar dan Hatıuşa ya
sonra.
burası
hiç
kesintisiz yönelim merkezi ol_~rak kalmıştı. Şimdiy~ değin
Kuzey Suriye üzerine sefer duzenleyen pek çok Hıtıt kralı.
başkenti. yapacakları askeri operasyon ala_nlarına yakla.~tı:
maya gereksinme duymadık!a:ı halde, belkıd~ MuwatAll'._nın
bu işe girişmesine, kardeşının Yukarı Ülke de f~zla !~uf~z
sahibi olmasından korkması da rol oynamış olabılccegı goz
önünde tutulmalıdır. Muwatalli'nin Aşağı Ülke'ye çekilmesi,
bu bakımdan, İmparatorluğun ikiye ayrıldığına bir işaret
da
sayılabilir. Diğer yandan kralın Hatt~ışa'dan
ayrılınca, bu bölgenin yönetiı:ni~i Ya~Tl_la~ların Başı Mıllanna
muwa 'ya terk etmesi de çok ılgı çekıcı bır olaydır. Adı geçen
yazman daha sonraki dönemlerde pek çok belgede yazar
olarak adı bulunan Walwazili'nin. de babasıd11, ve bu.
yazmanların ne clenli önemli görevlerde bulunabileceklerini
kanıtlamaktadır.
2. Ramses'in Mısır tahtına oturması ile (İÖ 1290). Suriye
siyasetinde Hititler'in aleyhine değişiklikler oldu. Adı geçen
firavun, herhalde Hititler'e karşı girişeceği büyük bir savaşa
hazırlık olmak üzere daha egemenliğinin 4. yılın_da Suriye
üzerine yürümüş ve elde ettiği başarılar sonucunda, önceki
bölümde adı geçen küçük ülkelerden Amurru 'nun kralı
Beiıteşina, Hititler ile yaptığı ittifakı bozarak.
Mısır'ın
yanında yer almak zorunda kalmıştı. Firavunun 5. egemenlik
yılında ise, Hitit-Mısır ilişkileri çok gergin bir durum
gösteriyordu.
Savaş kaçınılmaz olmuştu (İÖ 1285). 2.
Ramses'in komutasındaki Mısır ordusu Kadeş'e yaklaştı.
Savaşın hazırlık evresi için Hitit belgeleri
fazla
bilgi
vermemektedir. Sadece 3. Hattuşili otobiyografisinde savaş
tan şöyle söz etmektedir: Kardeşim Mısır'a sefere çı.ktığında,
benim yeniden iskan ettiğim (Hattuşili, olasılıkla Kaşla
Halli
, Devleti'nin
tehlikesi yüzünden terk edilmiş olan bölgelere yeniden
yerleşmeler yaphğını söyler) bölgelerden aldığım askerleri ve
a~abalı savaşçıları Mısır ülkesine, kardeşimin seferine
götilrdüm ... Komuta bendeydi. 2. Ramses'in zafer kitabında
i~e,_ ~tit
ordusu içinde Kaşka, Maşa, Arzawa. Kizzuwatna
gıb~ ~ol_geler_in askerlerinin bulunduğu yazılıc•~. Yine savaş1;11
gelı~ımıne donecek olursak, anlaşıldığına göre 2. Ramses, ?1:1"
l~ktı_k. ha tası yapmış ve ordusunu oluşturan dört birli~.
bırbırınden çok uzak mesafede Kadeş üzerine sürmüştü.
Ancak tutsak alınan bazı Hitit gözcülerinin anlatımından
durumun farkına varıldı: Muwatalli Mısırlılar'ın umdukları
gibi. Halep yakınında değil, hem'en Kadeş'in gerisind~
beklıyordu. Mısır orduları bu duruma göre savaş düze1!1
almaya başlayamadan, Hitit savaş arabaları MısırWar 1
yandan vurdular. Mısır kaynaklarına göre, Hitit ordusunda
3500 araba ve 17000 yaya asker bulunuyordu. Bundan sonra
ne olduğunu kesinlikle bilemiyoruz. 2. Ramses, zafer
kazandığından söz etmekteyse de, bu gerçeğe pek uygun
görünmemektedir. Çjinkü, Hitit kuvvetlerinin. ~am'a kadar
ülkeyi yakıp yıktıkları ve Amurru'nun tekrar Hıtıt ~asallığına
döndüğü bilinmektedir.
HİTİTLER
3. Hottuşili ve eşi kraliçe Puduhepo'yo ait
mühür baskıları.
kadınından olan oğlu Urhi-Teşup geçmişti. Telipinu fermanı
na göre, böyle ikinci dereceden
oğullar, ancak birinci
d~r~ceden (ya da yaşça en büyük; bu derecelendirme için bak.
Bolum VIII) erkek çocuk· yoksa, kral olabileceklerdi.
Hititler'e
ihanet
etm!ş sayıl~1:
Benteşina da krallıktan uzaklaştırılmış, yerme Şapılı
getirilmiştir.
. .
,
3. Hattuşili, kardeşi Hitit kralı Muwatallı ye ~ısır_ a karş~
kazanılan bu savaşta yardım ettik~en s?nra _ul½esıne g_erı
dönerken, Lawazantiya (kesin yerı bellı d?ğıld_ır) kentıne
uğradığını ve orada Tanrıça Şauşga 'nı~ (_İş tar ın dığer adı) ra
duruma
göre,
Muwatalli'nin
böyle
bir
Bu
oğlu olmadığı
anlaşılmaktadır. 3. Hattuşili , Urhi-Teşup'un tahta geçişinde
kendisinin yardımcı olduğunu belirtmekte ise de, kendisinin
onu devirerek krallığı elde etmesinde, 3. Murşili adıyla tahta
çıkan Urhi-Teşup'un bir harem kadınından doğmuş olmasının
~o~~ olmalıdır. Hattuşili'nin ona karşı isyan edişine bu da bir
hibi olan Pentipşarri'nin kızı ve kendısı de ?Ynı tanrıç?1:ı1:
rahibesi
görevinçle
bulunan
Pu~~hepa
ıle
_e_vlendığını
yazmaktadır. Hattuşili, otobiyografısınde _bu_ evlı_lığe kutsal
bir hava vermeyi, bu e.vlili_ğin tanrıların bır ısteğ_ı ol~u~unu
söylemeyi de ihmal etmemektedir. Bu eş, kocası ıle bırlıkte,
Hitit tarihinin en etkin kraliçesi olacaktır.
.
Hattuşili'nin kardeşinin krallığı sır~sında, sonr~kı ?ış
siyasetini de etkileyecek bir başka ıcraatı da, ulkesıne
dönerken. Dattaşa'daki Muwatalli'ye uğrayıp, onun tahtın
dan indirdiği Amurru kralı Bonteşina 'yı. kurta_rması ve
beraberinde
Hakmiş kentine götürmesidir. Rangı .1:edenle
buna gerek duyduğunu bilemiyoruz. Ancak, Hakmış te ona
bir ev vermiş ve kendi deyimiyle hiç kötülük yapmamıştır.
Hattuşili'nin yokluğunu fırsat bilen Kaşk~!ar'ın ülke~in kuzey
kesimlerini.
Hakmiş'i de içine almak uzere yemden ele
geçirdiklerini . yine onun ağzından öğ_r~n_iyoruz. _Fakat o,
Kaşkalar'ı sürmüş ve bu kez kendısını Hakmış kralı.
Puduhepa'yı da kraliçe ilan etmiştir. Böylece, yukarıd~
değindiğimiz gibi. ülke onunla resmen Hitit kralı olan kardeşı
arasında adeta paylaşılmış olur.
.
Muwatalli'nin ölumünden sonra Hitit tahtına . bır harem
ozur oluşturmuştur. Otobiyografisinde bu açıkça bellidir;
Hattuşili kardeşine olan saygısından onun ölümünden sonra
bir şey yapmadığını belirtmektedir. '
3. Murşili adıyla tahta oturan Urhi-Teşup'un ilk işi, başkenti
tekrar Hattuşa'ya nakletmek olmuştu. Zaten yeni kralın iç
s~y~setinin temelini,_ merkezi otoritenin
Yukarı Ülke'yi
gıttikçe daha çok etkileyecek biçimde genişletilmesi oluştur
maktaydı. Babası Muwatalli'nin Aşağı Ülke'de bulunduğu
·sırada Hattuşa ve yöresinin yönetimi kendisine verilmiş olan
ve amcası Hattuşili ile iyi dost oldukları anlaşılan Baş
Yazman Mittannamuwa'nın Urhi-Teşup tarafından görevden
alınması da, yine kuvvetin tek elde toplanması yolunda
atılmış bir adımdı.
U_rhi~Teşup ( = 3. Murşili)'un dış siyaseti ile ilgili fazla bir şey
bilmıyoruz. Amcası, onu pek tecrübesiz ve yeteneksiz bir kral
gibi göstermek 'istemektedir. Fakat elimizde, Hattuşili'nin
oğlu kral 4. Tuthaliya zamanında yazılmış bir belge vardır ki,
b~~n y~rdımı ile, Urhi-Teşup ( = 3. Murşili)'un Asur kralı ile
bırbırlerıne karşılıklı mektup ve elçi gönderdikleri ve dost
oldukları ~nlaşılmaktaır. Ayrıca kız kardeşini Anadolu'nun
batı_:3ında_kı Şeha Irmağı ülkesinin beyine eş olarak verdiğini
de oğrenıyoruz.Hattuşili'niiı anlatımına göre Urhi-Teşup'un
amcasını en öfkelendiren hareketi, onun elinden en önemli 2
kenti almak istemesi olmuştur: Ve benim elimden Ha1cmiş ve
Nerik'i aldı. Artık dayanamadım ve ona isyan ettiın. Falcat
ona isyan ederken (din açısından) pis (bir şey) yapıp, ona
arabada
ya
da
evde saldırmadım. Ona (sadece) şöyle
düşmanca haber ilettiın: 'Bana karşı kavgayı başlattın. Ve
sen büyüle lcralsm, senin bana bıraktığın tele kalede, yalnız
ben lcralım. Haydi! Bizim halclcımızda Şamuha kenti İştar'ı ve
Nerik kenti Fırtına Tannsı karar versin.'
Ben Urhi-Teşup'a
böyle yazdığımda, eğer biri deseydi lci 'Sen onu önce lcrallılc
mevlciine çıkarttın da, şimdi neden ona isyan e_ttiğini
yazıyorsun?' (O zaman diyecek oydu lci) 'Benimle kavgaya
başlamasaydı! (O iyi davransaydı, tannlar) bir küçüle lcralın
bir büyüle lcrala yenilmesine izin verirler miydi?' ... Ben ona
bu sözleri yazınca, o , Maraşş_antiya ( = Kızılırmak)
kentinden
hareketle,
Armadatta 'nm
Yukarı Ullce'ye geldi. Yanında,
(yani Hattuşili'den önce Yukarı iJllce'nin
valisi olan ve bu yüzden Hattuşili'ye düşman olan kişi) oğlu
Şipaziti de vardı; onu Yukan iJllce'nin o~dularma karşı asker
çılcarmalcla görevlendirmişti. Falcat, Şıpazlti bana düşman
olduğundan, bana karşı hiç haşan kazanamadı. Efendim
Tannça İştar bana lcrallığı daha önce söz verdiğinden, o
sırada,lcanmm rüyasında göründü: 'Kocana destele olacağım.
Bütün Hattuşa da kocanın yanını tutacalc. Ben onu üstün
tuttuğum için, onu kötü bir (tannsal) mahlcemeye, ~ir kötü
(niyetli) tannya, hiçbir zaman terle etmem., Onu şımdi de
yükselteceğim ve Arinna'nın Güneş Tannçası nm rahipliğine
getireceğim. Sen de, bana, İştar'a güven'. İştar, efendim,
benim.le ilgilendi ve bana söylediği gibi de oldu. İştar'ın
kudretine burada da mazhar oldum. Urhi Teşup'un bir
zamanlar kovduğu (yani ııörevinden uzalclaşbrdığı) beylerin
rüyalarında da efendim lştar göründü ve onlan (uyardı):
'Bütün Hatti ülkelerini ben İştar tekrar Hattuşili'ye verdim'.
O (yani tanrıça) Urhi-Teşup'u hiçbir yere bırakmadı, onu
Şamuha kentinde, bir domuzu ahırına hapseder gibi,
hapsetti.
Bana düşman olan Kaşkalar da tekrar bana
döndüler, bütün Hattuşa tekrar bana döndü. Kardeşime olan
saygımdan, ben ona bir şey yapmadım, Urhi-Teşup'u bir esir
gibi yanıma alaralc
Şamuha'dan çıktım. Ona Nuhaşşe
ülkesinde müstahkem kentler verdim ve orada oturdu. O yeni
bir isyana kalkışıp, Babil'e kaçacaktı. Ben bunu işitince, onu
yakaladım ve deniz tarafına gönderdim. Şipaziti'nin de sının
geçmesine göz yumuldu, ama, ben onun evini aldım ve
Tanrıçam İştar'a verdim...
Prenstim,
saray
muhafızları
komutanı oldum; saray muhafızları komutanı idim, Habnİş
kralı oldum; Hakmiş kralı idim, (sonunda) büyük kral
oldum ... Efendim Tannça İştar bana Hatti ülkesinin krallığını
verdi,
büyük
kral
oldum...
Benden
önceki
krallara.
öncüllerime dost olan (krallar) bana da dost oldular. Bana
elçiler yollayıp armağanlar gönderdiler. Bana gönderdilleri
armağanları benim babalanma ve atalanma göndermemiş
lerdi. Bana uyruk olmak zorunda olan krallar, uyruk oldular,
Bana düşman olanları, ben yendim. Hatti ülkelerine toprak
üzerine
t_oprak kattım... Oğlum Tuthaliya'yı da senin
(Tanrıça lştar'ın) hizmetine verdim. İştar tapınağını oğlUJII
:uthaliya
üstlenecel'tir.
Ben nasıl tanrıçanın hizmetle~
ısem, o da tanrıçanın hizmetkarı olsun. Gelecekte, Hattuşili
ve Puduhepa 'nın soyundan olanların elinden kim İştar'e
hizmet görevini alırsa, kim Şamuha İştan'na ait tapınağa,
!Dala, mülke, eşya ve ambarlarına göz dikerse, o, Şamuhe
lştarı'nın mahkemesi
önüne
çıkacaktır. Kimse (on!Jlll
mallarından vergi alınasın. Ve gelecekte,
Hattuşili ve
Puduhepa'nın çoculclan, torunlan
ve
onlann
soyundan
olanlardan kim başa ~eçerse, tannlann arasında (en fazla)
Şamuha İştan'ın kutsasın!
Görüldüğü gibi, Hattuşili, 3. Murşili adıyla tahta çıkmış olan
yeğeni Urhi-Teşup'u, sürekli Tanrıçası İştar'm yardımıyla alt
ettiğini vurgulamaktadır. Onu, hiçbir zaman krallık adı olan
Murşili adıyla anmaması da ilginçtir ve Urhi-Teşup'un
amcasının gözünde hiçbir zaman kral say_ılmadığı;111_ kanıtla
maktadır. Hattuşili'nin kral olmaya nıyetlendiğı, karısı
Puduhepa'run da onu kral olarak görmek ist~diği, __
anlatılan
rüyalardan açıkça belli olmaktadır. Puduhepa nın ruyasında,
Hattuşili'nin 1ştar tarafından Arinna:nın Güneş T~n:.ıçası'nın
rahipliğine yükseltilmesi, bu görevın sadece buyuk kra~~
sahip olabildiği bir dinsel unvan olması dolayısıyl!3, ~~lt~şılı
tarafından kendisine İştar'ın krallık vaad ettığı bıçımınde
yorumlan~aktadır. Görüldüğü gibi, kralın yaşa~ında
rüyalar
çok önemli bir yer tut~aktadır .. İştar, yuksek
mevkilerde bulunan beylerin de ruy~sı~a gırere_~ ... onlara,
krallığı Hattuşili'ye vereceğini bildirmıştır. O~l~ gorulme~t~
dir ki, Hattuşili bir rahip ve İştar'a bağlı hırı olduğ~ _ı~ır.
arkasına tüm rahip kitlesini almış ve onların ?a etkisı ıle
yandaşlarının sayısını artırmıştır. Ayrıca kendı tutkularını
da gizleyerek, yaptıklarının tanrı isteği olduğuna, etraf~~ı
olduğu kadar, herhalde kendini d_e inandırmıştı.r. ~?t~_uşı~.
yeğeni ile doğrudan-bir savaştan s?z etmemektedır. Buyuk b!r
olasılıkla, kendi yanına çekmeğı başardığı beyler, Urh~
Teşup 'u kaçmasına fırsat vermed~n tutuklamışlardır. Urhı
Teşup'un Nuhaşşe'ye gönderilmesı, arkasında kaçış P.la~la
rının haber alınmasından sonra de~ . yö_n~ne. sur~~n~
gönderilmesi anlatımlarından, özellikle ıkınc~sı, bıraz ustu
kapalı geçiştirilmeye çalışıl?n . bir g~_rçe?.ın anlatılması
izlenimini yaratmaktadır. Denız yönün~ sozleı ınden acaba ne
kasdedilmektedir? Eğer, sürgün yerı olarak Kıbrıs Ada~ı
seçilmiş ise, bunun açıkça belirtilmesinden kaçınılmasının bır
HİTİTIER
Sol üst. Kodeş Antloşması'nı yapan
fara/lordan Mısır Firavunu 2.Ramses'in
heykeli. Alt ve sag üst: Mısır kaynoklarına
göre Kadeş Savaşı'nda tutsak alınan HititJi
askerler. Yan sayfa: Hitit/er ile Mısırlılar
arasında yapılan ilk devletlerarası antlaşma
olan Kadeş Antlaşması'nın metni. Bo. 10403.
Eski Şark Eserleri Müzesi-lsıanbuJ.
nedeni olmalıdır. Belki de Hattuşili, Urhi-Teşup'un aldığı
bütün önlemlere karşın, elinden kurtulduğunu söylemek
istememekte ve bundan dolayı dolambaçlı anlatımlara
başvurmaktadır. Gerçekten de Mısır firavunu 2. Ramses,
Anadolu'nun
batı
değ~diğinıi,z, ~ra
kesiminde bulunduğuna daha önce
ülkesi kralına yazdığı bir mektupta
Urhı-Teşup tan saz etmektedir. Anlaşıldığına göre Mira beyi,
Ramses'e daha önce bir mektup yazarak, Urhi-Teşup'un
?uru~ı.u. ile ilg!li bazı _bilgiler vermiş ya da ondan bilgiler
ıstemıştır .. ~elki ?e Urhı-Teşup'u Hattuşili'ye karşı kullanmak
amacını guden ıs teklerde bulunmuştur. Ramses ise mektu
bun?a, duru~~
_Mira beyinin yazdığı gibi olmadığından
bahısle, kendısı ıle Hatti kralı arasında bir antlaşma
bulunduğunu (bu antlaşma 1270 yıllarında imzalanan ve
~~deş savaşının sonucunu belirleyen belgedir) ve artık barış
19ınde yaşamak istediklerini yazmaktadır. Ayrıca, yine
fıravunun anlatımına göre, Hatti kralı ondan Urhi-Teşup'un
olasılıkla kaçarken beraberinde götürdüğü altın, gümüş ve
bakır eşyasını ve a Uarını vermesini de istemiştir. Mektubun
ondan sonrası kırıktır, ancak, Ramses'in Mira kralına, bu işe
is~em_ed_iğini
bulaşmak ve Urhi-Teşup yüzünden Hatti ile arasını bozmak
yazmasının nedenini anlamak güç değildir.
İşın ~gınç yanı, bu mektubun Hattuşa arşivinde elimize
geçmış_ olmasıdır. Büyük bir olasılıkla, iyi bir diplomat olan
Mısır fıravunu, Urhi-Teşup'u Hattuşili'ye geri vermemiş, ama
onun başkaları tarafından Hitit kralına karşı bir koz olarak
kul!anılma~ı~a da en_gel olmuştur. Herhalde iyi niyetini
belırtmek ıçın de, Mıra kralına yazdığı ve onu bu işe
karışmaması için uyardığı mektubun bir kopyasını Hattuşili'
ye de göndermiştir. Böylece, Hatti kralına kendi sadakatini
kanıtlamış olmakta, hem de ona karşı girişilen komplolardan
onu haberdar
etmektedir.
Hattuşili ise, Urhi-Teşup'un
47
HİTİTLER
Mısır'da kalmasının kendisi için bir tehlike yaratmıyacağına
emin olmalıdır ki, bildiğimiz kadarıyla bu yüzden Ramses ile
aralarında yeni bir sorun çıkmamıştır.
3. Hattuşili'ye ait yeterli belgeye sahibiz. Ancak, bunları
kronolojik bir sıraya sokmakta güçlük çekiyoruz. Buna karşın
özellikle dış siyasetinin ne olduğu ana çizgileriyle belirlene
bilmektedir.
Kendi otobiyografisinde
de anlatıldığı gibi,
zorunlu olanlar zaten Hititler ile dost geçinmeye çalışmış,
karşı çıkanlar ise, eğer yeteri derecede güçlü değiller ise,
Hattuşili tarafından yenilmişlerdi. Bu arada, iki düşmanı
birbirine
kırdırmak gibi taktiklere başvurulduğunu da
öğrenmekteyiz.
3. Hattuşili, 1. Salmanasar döneminde Asur ile iyi ilişkiler
içindeydi. Oysa ondan önce Adadnirari dôneminde, Asur'un
Hatti ülkesine pek dost olmadığı, yazarı belirlenemeyen bir
Hitit kralımn şu mektup müsveddesinden anlaşılmaktadır:
.. . Hurriler'e karşı kazandığın zaferlerden söz edip duruyor
sun. Silah gücüyle kazanmışsın ... büyüle lcral olmuşsun. Falcat
neden hep kardeşlilcten dem vuruyorsun? Sen ve ben sanki
bir anadan mı doğduk? Bunun yazarının Muwatalli olması
olasıdır. Hattuşili döneminde işlerin düzeldiği, elçilerin gidip
gelmesinden ve armağanların karşılıklı gönderilmesinden
bellidir. Fakat bu ilişkilerin nasıl iyi duruma gelebildiği, eğer
şu mektup Asur kralına yazıldı ise (bunu kesin olarak
sapta yamıyoruz), kolay anlaşılır gibi değildir: Ben lcrallığa
geçtiğimde, sen bana elçigöndermedinOysabir
lcralm tahta
geçmesinde gelenek, kendi düzeyindelci lcrallarm ona güzel
kolculu yağlar ve bir lcrali elbise armağan etmesidir. Oysa sen
bunların hiçbirini yapmadın! Diğer yandan, Babil kralına
Hattuşili'nin yazdığı bir mektupta da şunları okuyoruz:
Duydum li, kardeşim erkek olmuş, ava çıbyormuşl Kardeşim
Kadaşman-Turgu'nun adını Fırbna Tannsı yükselttiği için,
çok sevinçliyim. Şimdi kıırdeşime diyorum ki: 'artık git ve
düşman Ullcesini yağmala I Düşman Ullcesine sefer düzenle ve
düşmanı yen I Bil ki, sefere çıktığın Ullce karşısında sayıca 3-4
kez daha UştilnsUnl Düşman ülkesinin adım vermemesine
karşın, bunun Asur'dan ·başka bir ülke olamıyacağı açıktır.
Aynı tür bir anlatıma da 3. Hattuşili'den sonra tahta geçen
oğlu 4.Tuthaliya'nın, Asur kralı Tukultininurta'ya yolladığı
meıcnıpta rastlanır. tsunda da, .l daha az sayıda olan bir düşman ülkesine sefer yapması
dileğinde bulunulmaktadır. Hattuşili'nin Asur ve Babil
siyaseti, iki gücün birbirine düşman edilmesi ve böylece
özellikle Asur'un dikkatinin Hatti sımrından uzaklaştırılması
biçiminde uygulanmıştır. Dış görünüşteki dostluğa karşın, iki
tarafın birbiri için iyi emeller beslemediği böylece ortaya
çıkmaktadır.
Yukarıda, 3. Hattuşili'nin, kardeşi 1\:fuwatalli'nin Amurru
tahtından attığı Benteşina'yı onun elinden alıp, Hakmiş'e
götürdüğüne değinilmişti. Benteşina'nın Urhi-Teşup zamanın
da
da
orada
kaldığını düşünmek hatalı olmayacaktır.
Hattuşili otobiyografisinde, yeğeni Urhi-Teşup'a 7 yıl sabırla
dayandığım belirtmektedir. Bu kadar uzun süre Benteşina
orada ne yapmıştır, bunu bilmiyoruz. Fakat hemen şunu da
söylememiz gerekir ki, Hattuşili tahta geçmek için 7 yıl
beklememiş de olabilir. Bu 7 sayısı, uzun süre beklediğini
anlatmak
için
kullanılmış bir mecaz da sayılabilir.
Urhi-Teşup'u krallıktan atar atmaz Hattu~ili,_ eski dostu
Benteşina 'yı yeniden Amurru krallığına geç~rmış ve onunla
bir antlaşma imzalamıştır. Bu antlaşmanın aile bağlarıyla da
pekiştirildiği, şu satırlarda okunmaktadır: Büyük Kral
Muwatalli ölünce ben Hattuşili, babamın tahbna oturdum.
Benteşina'ya ilin~i kez Amıırnı (lcrallığmı) verdim; babasının
evini :(yani sarayını) ve krallık tacını ona verdim. Aramızda
(gerçek bir) dostluk kurduk. Benim oğlu,m Nerikkaili,
Amurrulu Benteşina'nın ku:ını eş olar~ aldı. Ben de kızını
Gaşşulawi'yi, Amurnı lcrah sarayına, Benteşina'ya eş plarak
verdim. O Amurnı'da lcraliçelik mevliine geçecek. Amurru
Ullcesinde lcrallığı kızımın çocukları, torunları sürdürecek
ler...
Amurnı Ullcesinin egemenliğini , Benteşina'nın,
oğlunun, tonınunun, Benteşina'nın kardeşinin ve benim
bmnın soyunun elinden kimse almasın .. , Bugünden sonra
sen, efendin Büyüle Kral Hattuşili'yi ve efendin Büyük Krallçe
48
Puduhepa 'yı VA onların tonınunu lcrallık açısından kolla
mazsan, tanrılar önün.de e~ğ_in bu an~ (~ lanetine uğra!).
Böylece, Amurru ülkesınde Hıtitler kendilerıne bağlı birvasa}
kral daha yaratmışlardır.
Mısır'la olan ilişkilere gelince; Muwatalli ile 2. Ramses
arasındaki Kadeş Savaşı'nın ardından yıllar geçmesine
karşın iki ülke arasında ne yeni bir savaş çıkmış, ne de barış
antlaş~ası yapılmıştı. İki taraf _ta. stat~ko'nun ~o~ını
arzu etmiyor gibi davranıyor, bırbırlerınden çekiniyorlardı.
Savaş, Ramses'in 5. ~allık ~~a olmuştu, _l~a~ ve Mısır
arasındaki antlaşma ıse Ramses ın tahta geçışının 21. YlWla
rastlamaktadır. Aradaki bu 16 yıllık süre içinde, Hattuşili ile
Mısır firavunu arasında elçiler ve mesajlar gidip gelmiştir,
Urhi-Teşup'un Mısır'a k~çmış v~ ~~ri ve:_ilmemiş olmasınında
antlaşmasının gecikmesınde buyük rolu olmuştur. Sonuçta
imzalanan antlaşmanın Urhi-Teşup'un da geleceğini eilileyip
etkilemediğini bilmiyoruz. Antlaşma metni daha önce
ve
değindiğimiz gibi, o zamanın diplomatik yazışma dili olan
Akadça
Mısır .. dilinde
hazırl~nınıştı:. -~ir yiizünde
Hattuşili, diğer yüzunde Puduhepa nın mühur damgala_rı
bulunan, gümüş bir tablet üzerine kazıttırılarak yazılmış ve
Mısır'a gönderilmiş olduğunu bildiğimiz Akadça nüshası, ne
yazık ki şimdiye değin elimize geçmemiştir. Fakat, aynı
metnin kil bir tabletteki kopyası Boğazköy arşivlerinde
bulunmuştur. Mısır tapınaklarında aynı konuyu işleyen
yazıtlarda ise, Kadeş Antlaşması'nın, özellikle baş bölümleri
Mısır'ı daha kazançlı ve Hititler'den daha üstün göstermek
amacı ile değiştirilmiştir. Oysa, antlaşma tümüyle eşitlik
temeli üzerine kurulmuştur. Bunda her iki kral da birbirlerini
kardeş saymakta, yapılan antlaşmanın Hatti ve Mısır ülleleri
arasında güzel kardeşlik ve güzel barışın sonsuz olacağı
belirtilmektedir.
Yalnız antlaşmayı yapaİl taraflar değil,
Hattuşili ve Ramses'in çocukları da bu barış içinde kardeş
olmuşlardır. Antlaşmada, karşılıklı dayanışma ve saldırmaı
lık fikri de öncelik taşımaktadır. Ne Büyüle Kral, Mısır krah
Ramses, sonsuza değin Hatti ülkesinden birşey almak için
saldıracak, ne de Büyük Kral, Hatti kralı Hattuşili, sonmuı
değin Mısır'dan bir şey almalc için saldıracaktır. Diğer
yandan,
eğer bir başka düşman, Hatti Ullcesine sefer
düzenlerse ve Büyük Kral, Hatti ülkesi icralı Hattuşili, bana
haber yollarsa 'gel, bana ona karşı yardım et,', Büyük Kral,
Mısır ülkesi kralı Ramses savaşçılarını ve- arabalannı
yollayacalc, Hatti Ullcesinin öcünü alacalctır. Antlaşmada
üstünde durulan sorunlardan biri de içteki isyanlardır: Ve
eğer Hattuşili, Büyük Kral, Hatti ülkesi icralı, hizmetkarlarına
( = uyruklarına) kızarsa ve onlar, ona karşı suç işlerse ve sen
Büyük Kral, Mısır Ullcesi icralı Ramses'e haber yollarsan,
Ramses arabalarını ve askerlerini gönderecek ve karşı
gelenleri yok ~decektir. Doğal olarak, Hattuşili de, kardeşi
Ra~ses, ?öyle i_steklerde bulunursa,
2
aynı yükümlülükleri
yerme getırecektır. Suçluların geriye verilmesi de antlaşmada
yer almaktadır: Ve Hatti ülkesinden bir adam kaçarsa, ya da
ada1? ya da 3 adam, Büyüle Kral, Mısır Ullcesi kralı,
kardeşım Ramses'e gelirse, Ramses onları yakalayacak ve
kardeşi Hattuşili'ye geri yollatacaktır. Bu sonsuz kardeşlik ,,e
banş antlaşması ile Hitit - Mısır ilişkileri bir daha
bozulmamıştır.
Hattuşili'nin Puduhepa ile olan evliliği Hitit tarihi içinde
baş½başına bir bölüm oluşturur. Çünkü, kişiliği ve kudreti ile
kraliçe
Puduhepa'yı Hattuşili döneminden soyutlamaya
olanak yoktur.
Hattuş~li. ot~biyografisi_nde, Puduhepa'ya rastladığı ve onunla
evlendiğı doneme değın, ailesi ile ilgili fazla bilgi vermez.
Aslında, kardeşlerinin adlarım sayması dahi, diğer Hitit
krallarının bel~e-~e~inde ana adı bile verilmediği düşünülecek
olur~a: ~at!'1şıli_ mn olağandan fazla aile bağlarına önenı
verdiğ_ım gosterır. Kardeşlerden Muwatalli'nin,
icraatını
daha once ~ördüğümüz Hitit kralı olduğunu biliyoruz. Adının
~alp~şulul?ı olduğu bilinen diğer erkek kardeşten bir daha
~ç .~oz edilmemektedir. Bunun, Muwatalli tahta geçmede~
olmuş olduğu düşünülebilir. Kız kardeş ise, Muwatalli
zamanı1:1da Batı Anadolu beylerinden Şaha Irmağı Ülkesi'nin
Maşturı adlı kralına gelin gitmiştir. 3. Hattuşili bu
HİTİTLER
kardeşlerim saydıktan sonra, kendisinin Puduhepa'dan önce
evli olup olmadığını: evlenmiş ise, çocuklarını da hiç söz
konusu_ etmemekte~r.
Ancak bildiğimiz, Kadeş Savaşı'nda,
kardeşı Muwatallı ye yardım edip ülkesine dönerken
Lawazantiya kentine uğradığı ve orada Pentipşarri'nin kız~
varsayarak
Pu~u!ı~pa ile tanrıların isteği üzerine evlendiğidir. Evlenme
tarıhı ıle Kadeş Savaşı ~r1;1s!nda bir yıl geçmiş olduğunu
İÖ 1284 tarıhinı elde ederiz. Gerek babası
Pentipşarri, gerekse
Puduhepa,
Hurri
kökenli
adlar
taşımaktadırlar. Lawazantiya kentinin yeri belli değildir.
A?cak Pudll?epa, bir yer~e Kizzuwatna ülkesinin kızı, başka
bır belgede ıse Kummannı ülkesinin kızı olarak geçmektedir.
Kizzuwatna, daha önce değindiğimiz gibi, bugünkü Çukurova
ve dolaylarına, Kummanni ise (Roma dönemindeki adı
Commana) günümüzdeki Şar'a yerleştirilmektedir. Her iki
yerin, Hititler döneminde aynı bölgenin sınırları içinde kabul
edildiği, belgelerden
anlaşılmaktadır. Hem babanın hem
kızının hizmetinde oldukları tanrı ise, Lawazantiya İştar'ı
ya da Hurca adıyla Şauşgq olarak bilinen tanrıçadır. Bütün
bunlar, Puduhepa'nın Hurri kökenini açıkça vurgulamakta
dır.
Hattuşili ve Puduhepa'nın, kral ve kraliçe olmadan önce
rahip ve rahibe görevlerinde
bulundukları düşünülecek
olursa,
bize kalan belgelerinde neden bu kadar dindar
gözüktükleri, neden her işlerinde tanrısal güçlerin karışma
sına değindikleri daha iyi anlaşılır. Kraliçenin mühürlerinden
biri üzerinde dahi dindarlığı belli olmaktadır: Hatti llllcesi
prensesi, yeryüzünün efendisi Arinna'nın Güneş Tannçası'
nın gözdesi, Tannçanın hizmetkarı, Kizzuwatna üllesinin lıcızı
Puduhepa'nın mührü. Bu anlatımın elimize geçmeyen ve
Mısır'a gönderildiği söylenen, Kadeş Antlaşması'nın yazılmış
olduğu gümüş tabletteki mühür üzerinde kullanıldığı, bunun
başka belgelerdeki tanımından öğrenilmektedir. Puduhepa
gibi, Hattuşili de dinsel görevlerini Ugarit'te bulunmuş bir
mühründe belirtmiştir. Büyüle Kral, Hatti üllesi icralı,
kahraman, Arinna'nın Güneş Tannçası'nın, Nerilc kentinin
Fırtına Tannsı'nın ve Şamuha kentinin İştan'nın gözdesi,
Hattuşili. Puduhepa'nın, her fırsatta tanrılara dua ettiğini,
özellikle kocasının sağlığı ve uzun ömürlü olması için
yakardığını, elimize geçen dua metinlerinden biliyoruz.
Puduhepa, pek çok resmi belgeye, kocası ile birlikte mührünü
koymuştur. Bunlardan çoğu ferman niteliği taşıyan metinler
dir. Kraliçenin dış siyasette etken olduğu, Ramses il~ yapılan
antlaşmaya da mührünü basmasından anlaşıldığı gıbı, Mısır
kralından gelen mektuplardan bir bölümü doğrudan doğruya
kraliçeye gönderilmiştir. Ramses'in 34. krallık yılında, bir
Hitit prensesinin
firavuna gelin gönderildiği bilinmektedir·.
Mısır'daki Abu Simbel'de bulunan ve düğün steli adıyla
bilinen eserde,
prensesin
Mısır'a gelmesi anlatılırsa da
Hattuşili'nin Mısır'a gitmemek ıçin bahaneler bulduğu ve
böyle bir seyahatten
kaçındığ> ~nl~ş.ıl~~ktadır. Raıı_ıses,
... kardeşim beni görmeye gelse, bırbınmızın yüzünü görsek
diye, Hatti kralını çağırmış, an~a~ Hattu_şili bu çağrıya
majestenin ayaJclannın yanması ıyı .. olur 01In:a~ ~~ac~ğıı_ıı
yazarak, Iç~rşılık vermiştir. R1;1mses ın hare~ıne !ki~~ı bır
Hitit
prensesinin
daha
gelin
olarak
gonderıldığı de
belgelerden öğrenilmektedir. ~ısır kaynakları b_u olayı ~u
sözlerle açıklamaktadır: Hatti prensı, Ramses e, Mısıra
ikinci kızını gönderdiğinden, Hatti ülkesinden, Kaşlca
üllesinden Arzawa üllesinden çok ganimetler ve aynca pek
çok at sUrüİeri pek çok sığır sürüleri, pek çok koyun sürüleri,
pek çok küçüle baş hayvan s';""illeri gönderdi. İşte ,bu
evlenmelerle ilgili olarak, Ramses ten doğrudan Puduhepa ya
yollanan
mektup çok ilgi çekici bir anlatım ve içerik
taşımaktadır: Tanrı Amon'un gözdesi, Güneşin oğlu, Mısır
üllesi kralı Büyüle Kral Ramses şöyle der: 'Hatti üllesinin
kraliçesi, büyüle kraliçe Puduhepa 'ya söyle ki, işte ben,
lcardeş!fi, iyiyim. Evlerim, oğullarul!•. ?rdularım, atlarım,
arabalanm
iyidirler.
Ülkemde çok ıyililc vardır. Sen, lcu
kardeşim, iyi olasın! Evlerin, oğulların, o~~~arın, atların
arabaların iyi olsunlar! Ülkende çok ıyililc olsun! Kı;
kardeşime şöyle söyle ki, işte elçilerim, hz kardeşimin elçilerı
ile birlikte bana geldiler. Onlar bana, kardeşimin, Hatti
ülkesinin kralı, Büyüle Kralın iyiliğini bildirdiler. Kardeşimin,
hz kardeşimin ve üllelerinizin iyi haberlerini alınca çok
sevindim ve şöyle dedim 'Çok şükür, iyidirler!'. Kız
kardeşimin bana gönderdiği mektubu gördüm ve Hatti
üllesinin Büyüle Kraliçesi olan hz kardeşimin çok güzel bir
biçimde yazdığı konulan işittim. Kız kardeşime söyle ki,
kardeşim Hatti ülkesinin kralı, Büyüle Kral baı;ıa şöyle yazdı:
'Kızımın başına güzel kokulu yağı dökecek kişileri gönder;
onlar onu (prensesi) Mısır kralının, Büyüle Kralın evine
götürsünler'. İşte, kardeşim bana böyle yazdı. Kardeşimin
hana haber verdi2i hu karar colc ve nele cok ~eldir.
Mısır
ülkesinin tannlan ve Hatti üllesinin tanrılan ili büyüle ülkeyi
ebediyyen bir ülke olarak birleştirmek için bizi bu karara
yönelttiler!. Söz konusu edilen, gelinin başına bir tür parfüm
olan iyi kokulu yağ sürme işlemi, anlaşıldığına göre nişan
töreninin bir bölümüydü . Tahta çıkacak veliahtların başına
da parfüm sürmenin, bu çağın geleneklerinden
olduğunu
bilmekteyiz.
Kraliçe
Puduhepa'nın başka ne gibi devlet
işleriyle uğraşmış olduğunu gösteren bir başka belge de,
Kuzey Suriye'nin Akdeniz kıyısında, Ras Şamra'da bulunan
ve bu dönemde Hitit İmparatorluğu'na bağlı bir krallık olan
Ugarit'teki Hitit uyruklu tüccarlarla
ilgilidir. Bu tüccarlar,
klasik dönemdeki adı Olba, şimdiki adı ise Uzuncaburç olan,
Ura kentinde (Mersin'in batısında) oturmakta ve Suriye
limanları ile iş yapmaktaydılar. Ugarit kralı Niqmepa'ya
hitaben yazılmış bu belgede şöyle denmektedir: Senin bana
yazdığın 'Ura halkından olan tüccarlar, hizmetkarının
üllesine yüle olmaktadır' konusunda, ben, majeste Ura ve
Ugarit hal.lcı ile ilgili olarak şu karara vardım: Ura halla iyi
mevsimlerde Ugarit'teki işlerini görsünler. Fakat lcışın
Ugarit'ten kendi üllelerine
dönmeye zorunlu olsunlar.
Böylece Ura halla, lcışın Ugarit'te kalmaya, ev ve arazi satın
almaya izinli değillerdir. Bu da Hattuşili yanında Puduhepa '
nın mührünü taşımaktadır.
Puduhepa ve Hattuşili'nin kendi çocukları yanında, Hattuşi
li'nin önceki bir evliliğinden ya da harem kadınlarından da
çocukları doğmuş olmalıdır. Benteşina'nın kızını alan
Nerikkaili ve Benteşina'ya !:JŞ olarak verilen Gaşşuiawi'nin
Puduhepa'mn doğurduğu çocuklar olmaması gerekir. Çünkü,
Benteşina, Hattuşili'nin, yeğeni Urhi-Teşup'u tahttan indir
mesinden hemen sonra, yeniden Amurru krallığına geçirilmiş
ve kendisi ile bir antlaşma imzalanmıştır. Bu tarihte Hattuşili
ile Puduhepa'nın evliliği üzerinden ancak 9 ya da 10 yıl geçmiş
olmalıdır ki, o zaman Nerikkaili ve Gaşşulawi'nin evlenecek
yaşa gelmedikleri açıktır. Ancak, eğer, Benteşina ile yapılan
antlaşma, onun tahta çıkarılışından çok sonra yazılmış ise,
bu
çocukların da Puduhepa'nın doğurduğu çocukları
olabilmesi olasıdır. Ramses'e verilen kızların, bu Hitit çiftinin
ç?c.ukları ol~8:sı, yaşları açısından uygundur. Hatırlanacağı
gıbı, Hattuşıli ıle Puduhepa'nın evliliği Ramses'in 5. ya da 6.
krallık yılına, bu prenseslerden
birinin
karşı_n'.
Ramses'e
gelin
gönder_H,~~si ise, fir~vunu~ 34. krallık yılına rastlar.
Hattuşıli nın Puduhepa dan once evlendiğini söylememesine
herhalde
çocukları vardı. Zaten Puduhepa'nın
k~n?.ıs~. ?.e, sar_?ya geldiğinde bulduğu çocukları bizzat
buyuttuğunden soz eder. Ayrıca bir başka tablet üzerinde de,
pek açık olmayan bir anlatım kullanılarak, Hattuşili'nin
oğulları ve torunları ile, Puduhepa'nın soyu birbirinden
ayrılmıştır.
Hattuşili'ni~ ne zaman öldüğünü kesinlik.le saptayamıyoruz.
Ama k~ndınden ~onra devletin başına, P1Jduhepa·nın
doğurmuş olduğu bır oğulun geçtiğini belgeler kanıtlıyorlar.
Bu oğul ise 4.'l\ıthsı.liya'dır (IO 1250).
13. PARLAK BİR DÖNEMİN VARİSİ: 4. TIITHALlYA
Puduhepa'nın kraliçelik
Unvanını ve bunun kendisine
sağladığı hak ve yetkileri, kocası 3. Hattuşili'nin ölümünden
sonra
kr~l o_lan oğlu Tuthaliya zamanında sürdürdüğü,
belgeler uze_rı_nde bulunan mühürlerinden anlaşılmaktadır.
~u.°;1ar?an bırı, Şahurunuwa adlı birisine verilen topraklarla
ılgılı_ bır bağış belgesidir. Toprak bağışı, kral Tuthaliya ve
kra~çe ~~duhepa tarafından düzenlenmiş, şahit olarak ta
Nerıkkaılı, Dattaşa kralı Ulmi-Teşup ve Kargamış kralı
İni-Teşup hazır bulurunuşlardır. Bunlardan Nerilc.kaili, 3.
Hatıuşili'nın oğlu ve habrlanacağı üzere, babası tarafından
·.eniden Amurru krallığına geçirilen Benteşina'nın damadı
dır. !kinci şahit durumundaki kişinin Dattaşa kentinin kralı
iin ·amnı taşıması da ilgimizi çekmektedir. Kral Muwatalli
d vrınde bir ara başkent durumuna getirilen, fakat, Urhi
.ı:surada zarara
uğrayan ve herhalde
Hitit
~
~;ı
Devleti'nin
uyruğunu taşıyan Şukku, ne görevle Ugarit'te bulurunaktaydı
bilmiyoruz. Tazminab alacak kişi ise, biı: tüccar ya da gemi
Teşup ( = 3. Murşili) zamanında başkentin eskisi gibi
Ha ttuşa ",•a nakledilmesi ile, herhangi bir Hitit kenti halini
,1lan Dattaşa'nın, buna karşın yönetim ba~ımından _bir
:wrıecılıgA sahip
olduğu görülmektedir .. ~-Teşup ~se,
Şuppiluliurna 'nın Kargamış'ta kral ilan ettiğı oğlu Şarrıku-.uh'un torunudur.
:u!ale.
Tuthaliya
Demek oluyor ki, Kargamış'ta kurulan
dönemine değin kesintisiz s~rebil~ştir.
~1·:a bu dönemde belki de Asur İmparatorluğunun gıderek
c.'UYümesı ve Hitit Devleti'nin güney sınırları için güçlü _bir
;e~'.ü
oluşturması nedeniy~e. Kargamış'ın dalı~ da ö~~m
~dzandıgı. özerkliğinin daha da artmış olduğı_ı soyle?~bılir;
.., ,:, rlt1 ~r,receğimiz bazı belgeler bunu doğrular bıçırnde,
~:.···
rnlının yanında, Kargamış kralı . ta~afı~dan da
rm. · ü,·'.,mmiştir. Bunların Ugarit ve A~urru ~le ı!~ı~. konula~ı
L,µ:,&mış olması, Kargamış'ın bu ülkelerın ustünde hır
med .. ıd bulunduğunu kanıtlamaktadır.
TJ~ı çe i i bir başka belgede sadece ~uduhepa'n~
mührün~
ı,ôr.ıyoruz. Kraliçenin
tek başına. hır belg~ ?uzenlemesı,
bildiğim.iz kadarıyla sık rastlan~
~ır. olay değildir. Adı şeçen
nı>lı;e. bir mahkeme kararı niteliğını taşımalctadır: MaJeste,
l lgarit halı Amınistamru 'ya der ki 'Ugaritli adam ve Şullu,
majestenin bUDlnllla mahkeme için çıktıkları zaman, Şullu
şöyle s6yledi: Onun gemisi byıda parçalandı. Fa.kat, Ugaritli
adam: Hayır, Şullu isteyerek gemimi parçaladı. Majeste
şöyle htlknm verdi: Ugarit gemicilerinin batı ant içsin; ondan
son.ra Şullu onun gemisini ve içindeki mallan lkleyecektir'.
sahibi olmalıdır.
'\Sur İmparatorluğu'nun büyümesinin, Hatti ülkesi için artan
hır tehlike yaratbğını yukarda belirtmiştik. Gerçekten de,
Tutlıaliya döneminin bütün dış siyaseti, bu tehlikeye karşı
önlemler alma üzerine kurulmuştur. Asur ile olan ilişkilerin
elden geldiği
kadar dostluk havası içinde yürütülmey~
çalışılmış olması Asur'dan çek.inildiğine işaret etmektedir.
Salmanassar'ın tahta çıkışı dolayısı ile Tuthaliya'nın yolla~
bir
mektup bulurunuştur. Ondan sonra Asur kralı olan
Tukultininurta'ya
aynı biçimde blı- kutlama mesajı
da
yollanmış ve bunda ili ülkenin arasında hiçbir sorun yolamış
kralına
gibi dostane bir anlabm kullanılmışbr. Hitit kralı Asur
artık bir babadan ve bir anadan (doğmu'ş) gibi
olduklarını ya~mak~a?IT· A~~ç, herhalde içten olmaktan çok,
Asur ~alı~ ofkesını Hatti ülkesinin üzerine çekmemek olsa
~~re~ır. İki devlet adamının birbirlerini ziyaret etmesinin de
ıyı ~ır şey olacağı aynı mektupta söz konusu edilmektedir: O
benun .ü!keme gelse: ~e.n onun ülkesine gitsem; birbirimiıiıı
ekmeğini yesek. Bu ıyınıyet gösterilerinden
esas,
soruna
sonra
da .. değinerek, Tukultininurta ·~
Dağı na
sefer
duzenlememesini,
çünkü
Tutlıaliya
Papanhi
dağların U«ı
olduğunu yazmaktadır. Hitit kralının niyetinin
Asurlular'ı
b~ dağlardaki köttılllklerden korumak olmadığı, A.nadolu'nun
guneydoğus?-1:1a Asur o~d~arının yaklaşmasından korktuğu
açıkça bellidir. Tuthaliya nın bu çabalarının boşa gittiği,
planlarından hiç ödün vermeden.
Asur lmparatoru'nun
istediği yeri yağmaladığı, Hitit ülkesi halhndan 28.800 kişiyi,
Fırat'ın öte ya.kasından stl.rüp götllrdtlğtlnn anlatmasından
anlaşılmaktadır. Sürülüp. topraklarından edilen bu insanla
HITITLER
rın sayısı, bel.ki de abartmalı olmakla beraber, Asur'un
dehşet saçan bir savaş makinesi halini aldığı artık
görülmektedir: dostluk gösterileri işe yaramamış, Asur'un
açıkça başlattığı bu düşmanlıklara karşı somut önlemler
almak zamanı gelmiştir. Bu yüzden yapılacak iş, Asur ve Hitit
toprakları arasına, Hatti Devleti'ne sadık birer krallık olan
Amurru ve Ugarit'in güçlendirilerek sokulması, iki gücün
doğrudan ilişkisini önleyecek bir tampon bölge yaratılması
dır.
Bu bakımdan, Kuzey Suriye ilişkilerinin sıklaştığı elimizde
bulunan belgelerden izlenmektedir. Önce, bel.ki de Hatti'ye
ihanet ettikleri kuşkusu ile , iki Ugarit prensi, mallarının
kendilerinde
kalması koşuluyla Alaşiya'ya sürülür. Bu
kararı, Tuthaliya'nın yanında Kargamış kralı İni- Teşup da
mühürlemiştir. Diğer yandan Amurru ve Ugarit arasındaki
olası sürtüşmelere meydan vermemek amacı ile, Amurru
kralı Benteşina'nın kızlarından biri ile evlenmiş olan Ugarit
kralı 2. Ammistamru'nun boşanmalarına, fakat kızın çeyizini
geri
götürmesi ve ondan doğan oğulun velihat kalması
koşuluyla izin verilir. Sonradan kızın kardeşi, Amurru kralı
Şauşgamuwa ile de bir antlaşma yapılır. Adı geçen boşanma
belgesi üzerinde yine Tuthaliya'nınki ile birlikte İni-Teşup'un
mührü yer almaktadır.
Amurru kralı Şauşgamuwa ile imzalanan antlaşmanın amacı,
Asur'a karşı bir ittifak ve yine Asur'a karşı uygulanmak
istenen bir ekonomik ambargonun sağlanmasıdır. Yukarıda
değindiğimiz gibi Tukultininurta, Hitit topraklarına saldırmış
ve açıktan düşmanlık etmeye girişmişti. Tuthaliya buna
misilleme olarak kuvvetle karşılık vermekten çekinmiş
olmalıydı ki, Asur'u ekonomik açıdan yıpratma yoluna gitti.
Şauşgamuwa antlaşmasının ana çizgileri şöyledir: Şimdi ben,
majeste, Büyük Kral seni, Şauşgamuwa'yı elinden tuttum ve
seni kendime damat yapbm ve kızımı sana eş olarak verdim.
Ve Amurru ülkesinde seni kral yapbm. Şimdi majesteyi
hUktlmdarlığıııdan ötUrU koru! Sonra, majestenin oğullarını
ve oğullarının oğullarını ve (onların) soylannı htıkUmdarlıkla
nndan öturtl koru! Başka bir efendi isteme! Bu konuda
tanrılara içtiğin an~a bağlısın! ... . Mısır kralı, Babil kralı ve
Asur kralı (tablette, daha önce yazılmış Ahhiyawa kralı
sözleri silinmiştir) benimle eşdeğer krallardır. Mısır kralı
benimle dost ise, sana da dost olacaktır! (yani sen de ona dost
olacaksın). Eğer majesteye düşmansa, senin için de düşman
olacaktır! Babil kralı bana dostsa, senin için de dost
olacaktır! Eğer majesteye düşman ise, senin için de düşman
olacaktır! Asur kralı ise, bana düşman olduğundan, senin
için de düşman sayılmalıdır! Senin (uyruğundaki bir tüccar)
Asur ülkesine gitmeyecektir. Oradan gelen bir tUccan da sen
ülkene bırakmayacaksın! O senin ülkenin içinden de
geçmiyecektirl
Senin ülkene girerse, onu yakala ve
majestenin (huzuruna) yolla I Bu konuda tannya içtiğin antla
bağlı sayılacaksın I Ve ben, majeste, Asur kralı ile savaşta
olduğumdan, sen de katılacak ve bir ordu ve bir arabalı
savaşçı birliği kuracaksın. Sürat ve etkinlil majeste için ne
anlamda (önemliyse), senin için de sürat ve etkinlil o
(derecede önemli) olacaktır! Öyleyse, şimdi, sadık bir
biçimde, ordu ve arabalı savaşçı birliğini kur! Bu konuda
tanrıya içtiğin antla bağlı sayılacaksın!. Ekonomik ilişkilerin
kesilmesi ile Asur'un ticaretine sekte vurulması yanında,
askeri hazırlıklara girişilmesi, durumun gerginliğini ortaya
koymaktadır. Bu hazırlıklar sırasında görüldüğü gibi,
Amurru'dan
ordu kurması istenirken, Ugarit'ten de bu
yükümlülük kaldırılmış ve yerine maddi yardım yapılması,
her nedense daha uygun görülmüştür. Bu düzenlemeyi, şu
belge üzerinde okumaktayız: Kargamış kralı İni-Teşup'un
huzurunda, Büyük Kral, Hatti ülkesi kralı, Tuthallya, Ugarit
kralı Amınistamru'yu ordu birlikleri vo arabalı savaşçı
birlikleri kurma ytıkUmlUlüğUnden affetmi.ştir. Asur ile savaş
hali sona erinceye değin Ugarit ask:erleri ve arabalı
savaşçılan yardıma gelmiyecektir. Ugarit: kralı majesteye 50
mina ( = yanın kiloya yakın bir ağırlık birimi) altın vermiştir.
Gittikçe artan bu gerginlik savaşma noılctasına varmadan.
kendili~inden
sona ermiştir. Tukultininurta,
egemenlik
döneminin ikinci yarısında Fırat sınırında yeni operasyonlara
gırişememiş ve ogıuyla tutuştuğu iktidar .kavgaları sırasında
öldürülmüştür.
Asur tehlikesi atlatılmış, fakat Tuthaliya döneminde bu sefer
de bir açlık tehlikesi baş göstermiştir. Olasılıkla büyük bir
kuraklık sonucu olan bu felaketin, yalnız dar bir bölgede
kalmadığı, yaygın olduğu anlaşılmaktadır. Mısır ile Hattuşili
döneminde kurulmuş dostluk ilişkileri, Hatti ülkesinde açlığın
önlenmesinde çok işe yaramış, fıravun Merneptah krallığının
ilk yıllarına rastlayan bu kuraklıkta, Hatti ülkesine gemilerle
tahıl yardımı yapmıştır. Bu sırada Hitit kralından Ugarit
0
kralına gelen bir mektupta, açlıktan söz edilmekte, yukarıda
adı geçen Ura kentine tahıl götürecek gemilere yer
sağlanması istenmektedir. Durumun ne kadar ciddi olduğunu
nektubun son cümlesi vurgulamaktadır: Bu, hayat memat
ııonınudur! Mısır'daki Karnak yazıtında fıravun Merneptah
da olayı şu sözlerle anlatmaktadır: Hatti ülkesini yaşatmak
ıçin, Asyalılar'a gemiler içinde tahıl gönderdim. Bu kuraklık
döneminde ya da daha sonra Ugarit'te Hititler'in bazı
sorunlarla
karşılaştıklarını da öğreniyoruz. Hitit kralı,
Ugarit'te krallık tahtına geçmiş birine şöyle çıkışmaktadır:
Ugarit'te htıkUmdar olduğundan beri niçin majestenin
huzunına gelmedin ? Ve neden elçilerini göndermedin ? Şimdi
bak, majeste bu duruma çok kızmıştır I Kargamış'tan gelen
mektuplarda da bir askeri denetim dolayısıyla, bir Hitit
prensinin gelişinden ve onun Ugarit'te kalacağından söz
edilmektedir.
Bu olayın, Ugarit'teki
yeni
kralın hoş
karşılanmayan davranışları yüzünden, askeri önlemler alma
ya da oraya askeri müdahale etme anlamlarına geldiği
düşünülebilir.
Anadolu içindeki durumun 4. Tuthaliya döneminde de arada
sırada geleneksel düşman Kaşkalar tarafından bozulduğu
görülüyor. Özellikle, Hitit kralının başka yerlerdeki askeri
harekatlarını fırsat bilerek, Hitit topraklarına saldırmak,
alışılagelmiş bir Kaşka davranışıdır. 4. Tuthaliya zamanında
Aşşuwa ülkeleri ile savaş halinde iken, kuzeyde Kaşka
akınları olmuş, fakat anlaşıldığı kadarıyla bunlar fazla zarar
vermeden defedilmiştir. Bu arada kesintiye uğrayan Aşşuwa
seferinde Kikkuli adlı biri, vasal kral olarak adı geçen
bölgenin yöneticiliğine getirilmişti. Hatti kralı Kaşkalar ile
uğraşırken yeni bir isyan daha çıkmıştı, bunun sonucunu
kesin olarak saptayamıyoruz. Fakat, batıda yapılan ilk savaşa
Hititler'in
10.000 asker ve 600 araba ile katıldıkları
belirtilmektedir.
Bu rakkamlar, savaşın ufak bir çatışma
olmadığını kanıtlamaktadır. Şauşagamuwa adlı Amurru kralı
ile
yapılmış olan ve yukarıda metnini özetlediğimiz
antlaşmada, Hatti kralının kendiyle eşdeğer kralları
sayarken Ahhiyawa kralının adını da bunlar arasına önce
.kattığı, fakat sonradan sildirdiği göz önüne alınacak olursa,
Tuthaliya döneminde, ülkenin batısındaki devletlerin çok
güçlenmiş oldukları sonucuna varılmaktadır.
Hiç kuşkusuz. Tuthaliya kendisine bırakılan güçlü bir mirasın
bilincinde idi. Hattuşili ve Puduhepa'nın kudretli bir ordu ve
akıllı bir siyasetle yarattıkları, Ön Asya dünyasında saygın
bir yer tutan Hitit İmparatorluğu, onun krallık döneminde
ortaya çıkan güneydoğudaki Asur ve batıdaki Ahhiyawa gibi
yeni güçlerin yarattığı sorunların üstesinden, böyle sağlam
bir zemine dayandığı için gelebilmişti.
4.
Tuthaliya yönetim örgütünün ve dinsel işlerin yeniden
düzenlenmesi ile çok ilgilenmiş bir kraldır. Tapınakların
durumu, rahip ve görevlilerin sayısı ve tapınak eşyasının
ayrıntılı envanterleri çıkarılmıştır. Arşivlerin içeriği için de
aynı işlem uygulanmıştır. Önemli dinsel metinlerden çok
sayıda kopyalar çıkarılarak çoğaltılmış, özellikle dinsel
bayramlarda yapılan törenlerin anlatıldığı metinler, tahta
tabletlerden
kil tabletlere
aktarılmıştır. Yeri gelmişken
burada Hitit yazıcılığının malzemesine değinmekte yarar
vardır. Daha önce de sözünü ettiğimiz gibi metinlerin, kilden
yapılmış levhalar üzerine yazıldığını, .ele geçen binlerce
tablet
beraber,
göstermektedir.
belgelerden
Ancak elimize geçmemiş olmakla
öğrendiğimize göre, önemli bazı
metinler, tunç, demir ya da Kadeş Antlaşması'nda olduğu
gibi gümüş tabletlere de yazdırılıyordu. Madeni tabletlerden
hiçbiri günümüze kadar gelmemiştir. Diğer tahta tablet vt3
51
HİTİTLER
tania tablet yazmam terimlerine de belgelerde rastlıyoruz.
Anadolu'nun iklim koşulları, bunların da toprak altında
çürümeden kalabilmesine engel olmuştur. Fakat Hattuşa-Bo
ğazköy kazılarında çıkan, Üzerlerinde mühür baskıları
bulunan çok sayıdaki kil topakçıklarının bunlarla ilgili olduğu
kuşkusuzdur. Tahta tabletlere yazılan belgelere, mühür
basılmış bu topraklar bir iple bağlanıyor ve böylece belgenin
imzalanması sağlanıyordu. Bu tahta tabletlere
kilden
olanlara yapıldığı gibi, sivri bir araçla bastırılarak, çiviyazısı
işaretlerinin kazınmasına olanak yoktu. Belki de, tahta
tabletlerde kullanılan yazı sistemi, bir tür resimyazısı olan
Luwi ya da daha eskiden denildiği gibi Hitit Hiyeroglifleri idi.
Hiyeroglif yazısı, genellikle mühürler ve anıtsal kaya
yazıtlarında kullanılmış olmakla beraber, kazınmak suretiyle
kurşun levhalar üzerine de yazılmıştı. Bu tür levhalar, daha
doğrusu uzun kurşun şeritler, Asur'da ve yakın zamanlarda
da Kayseri - Sivas·arasındaki Kululu adlı yerde bulunmuştur.
Bu bakımdan, tahta tabletlere de herhalde boya ile hiyeroglif
yazısı uygulanmış olabilir. Diğer yandan, Asur'da Üzerleri
balmumu bir tabaka kaplanmış, tahta ya da fildişi tabletlerin
varlığını biliyoruz. Balmumu tabakasının eriyip akmaması
için tahta tablet biraz oyularak, kenarları çerçeve halinde
yüksek bırakılıyordu. Balmumunun tahta yüzeyine iyi
yapısması için de, tahtanın yüzeyi pürüzlü hale sokuluyordu.
metinler
Anadolu'da böyle tabletler yapıldığını ve Üzerlerine çivıyazısı
ile
yazdırıldığını varsaymak
herhalde
yanlış
olınayacaktır. Bu tür tabletlerin kullanış açısından ıyi bir
tarafı da, balmumunun ısıtılıp yumuşatılarak, yazıların
silinmesi
ve
tabletin
getirilebilmesidir.
yeniden
yazıya hazır duruma
Bu olanak, mahkeme tutanakları, dikte
ettirilen
mektuplar ya da yazman yetiştiren okullardaki
öğrencilerin alıştırmaları için kolaylık sağlıyordu. Önce
bunlara
yazılan karalamalar, gerektiğinde, kitaplıklara
konulmak üzere, kil tabletler üzerine temize çekiliyordu.
4. Tuthaliya hukuk alanında da düzenlemeler yapmış ve yasa
maddelerini kapsayan tabletler onun zamanında yeniden
kopya ettirilmiştir. Bu kralın bayındırlığa dönük icraatini de
Boğazköy kazıları kanıtlamıştır.
14. SONUN BAŞLANG~CI
4. Tuthaliya'nın hangi koşullar altında öldü~ünü bilmiyoruz.
Kendisinden sonra oğlu 3.Arnuwanda Hitit devletinin başına
geçmişti (İÖ 1220 dolayları). Bu kral, Hitit sülalesi arasında
bu adı taşıyan üçüncü kişi idi. Ne yazık ki, 3. Arnuwanda'nın
döneminde oluşmuş olayları anlatan pek az belge bulunmuş
tur. Elimizdeki tabletlerden, bu kralın döneminde de, ülkenin
kuzeyindeki Kaşkalar ile savaşın yapıldığını, Anadolu'nun
güneydoğusunda ise, buraya göçmüş (?) bir toplumun başı
olan
Mita'nın, Hitit Devleti'nin
topraklara
çekirdeğini oluşturan
değin sokulduğunu öğrenebiliyoruz. 8. yüzyıl
Asur kral yıllıklarında, Muşki adlı bir ulusun kra~ ol~n
Mita'dan söz edilmektedir. Bu 2. Mita ise Fryg kralı Midas ıle
eşitlenmektedir. Bunlar
arasındaki ad benzerliklerini,
Arnuwanda döneminde başlamış bir uluslar göçü ya da ~e.r
değiştirmesi olarak yorumlamak olası görünmekt~di:· ~t~t
İmparatorluğu'nun yıkılmasına, birazdan göre~eğımız, gıbı:
deniz ve ,kara yoluyla gelen ve adlarına Denız Kavimlen
denen ulusların katkıda bulundukları anlaşılmaktadır.
Elimizde bir mühründen başka bir belgesi olmayan _bu _Hitit
kralı öldüğünde, krallık tahtına kardeşi 2. Şuppıluliuma
geçmişti. Bu kral adının yazılışında, aynı adı taşıyan
atasınınkine göre de küçük bir fark göze çarpmak.tadır. Bu
kral, belgelerde Şuppiluliyama olarak geçmektedir. Arnu
wanda'nın tahta geçebilecek hiçbir çocuk tıı[akmadığı, hatta
harem kadınları arasın~ da, ölümünü izleyen günlerde
hamile bir kadın bulunmaaığı, bu nedenle tahta kardeşinin
geçmesinin zorunlu olduğu, şu belgeden anlaşılmaktadır:
Efendim, başka kimseyi değil, beni kabul etti ... beni ktıçllk bir
köpek gibi. .. btlytltttl. Majestenin kardeşi kral olduğu zaman,
ben (artılı:} btıyllk bir memurdum ve hep onu korudum; ona
karşı hiçbir ihmalim olıµadı. Ona, efendime temiz kalple ...
hizmet ettim... Sonradan Hatti hallı:ı (başka} zorlulı:lar
çılı:ardılı:larında, seni hiç ortada bırakmadım... Hatti hallı:ı
ona ( = krala) karşı gtınah işledillerinde: ben (yine) sadık
kaldım. Eğer onun çoculı:lan olsaydı, onları da sayar ve onlan
da korurdum. Onun çocukları olmadığı için, hamile bir kadın
olup olmadığını soruşturdum; hamile bir kadın yoktu .. .
Arnıİwanda geride çocul bırakmadı diye, günah işleyip .. .
başka birisini efendi yapabilir miydim ? Anlaşılacağı gibi, adı
geçen son krallara karşı Hatti ülkesinde bazı ayaklanmalar
olmuştu. Arnuwanda'nın çocuğu olmamasını fırsat bilenler
de herhalde vardı. Ama, sadık memurlar yardımıyla ölen
kralın yerine kardeşi Şuppiluliyama geçirilebilmişti. Ancak,
iç kargaşanın ne boyutlara ulaşabileceği şu sözlerle açığa
vurulmaktadır: Ordu krala isyan edebilir, kralın askerleri ve
tllkeleri ayaklanabilir ya da dtışmanın silahı kralın en
yalcınlannı tutsak alabilir ya da bunları öldürebilir ya da
yüksek memurları krala isyan eder ya da kral hastalamr ya
da kral uzak bir sefere çıkar ya da daha kötü durumlar
ortaya çıkabilir; işte sen (o· zaman} isyana kalkma, (bir)
kenara çelcilme veya tllkene ihanet etme; sadakatinin sonunu
sadece öltlm getirebilsin! Sadakat konusu şu metinde de
işlenmiştir. Vücudunda bir elbiseyi nasıl taşıyorsan, bu andı
da öyle taşıyacaksın ... Gökytlztlntln güneşi albnda Şuppiluli
yama 'ya ya da Şuppiluliyama 'nın oğluna bir köttılllk etmeye
kalkarsan, o zaman seni bin ant tanrısı ve güneşin ateşi yok
etsini Eğer bunu gece yaparsan, seni karın, çocukların ve
tllken ile birlikte .. . ay .. . yok etsin I Sadık kalmaları için
kişilere içirilen antları, aslında sadakatsizlik ve ihanetin çok
sık rastlanan
olaylar haline geldiğinin kanıtları saymak
gerekir. Bu antlarda, ülke ve devleti kötülüklerden sakınmak
olduğu kadar, kral soyunun tahtta kalması da amaçlanmak
tadır:
Ben, sadece efendim Şuppiluliyama'nın soyundan
olanları koruyacağım. Birinci Şuppiluliuma 'nın soyundan,
Murşili'nin soyundan, Muwatalli'nin soyundan, Tuthaliya'
nın soyundan olan bir kimsenin tarafına geçmiyeceğim 1
VESON
15.
Sözünü ettiğimiz bu bağlılık antlarının tutulmasına dahi
zaman kalmadığını artık biliyoruz; Şuppiluliyama tanıdığımız
son Hitit kralıdır ve onun so~dan
kimse başa geçemeden,
devlet
çökmüştür. (yak. Iö 1200) Devletlerin
siyaset
sahnesinden göçüşlerinin kuşkusuz tek bir nedeni olamaz.
Yıkılışı, bir çok öğenin bir araya gelmesi yaratır. Devletin
içindeki kargaşa, ekonomik güçlükler ve kurulu dengeleri
değiştiren uluslararası kaynaşmalar, bir diğerinin aleyhine
yayılan ve kuvvetlenen yeni devletler, doğan yeni'koşullara
uymayan ya da kendilerini kurtaracak
yeni
dengeler
kuramayan toplulukları silerler. Hitit İmparatorluğu'nun
çöküşünde de bütün bunların rolü vardır.
Asur kralı Tukultininurta 'nın taht kavgaları sonunda oğlu
tarafından öldürülmüş olduğuna yukarıda değinmiştik.
Ancak, Hitit İmparatorluğu'nun bu son döneminde Asur
yeniden güçlenmiş, yeniden büyüme emellerinin peşine
düşmüştü. Yıllardan beri bana karşı gelen, sonra belclemeye
(başlayan} şu Asur'dald dtlşman, silahla güçlenir ya da
be~
tllke~e
gelirse...
sözlerinden
Asur'un
yeniden
çekinılecek bır devlet durumuna geldiği anlaşılmaktadır.
Kuzey ~uriye'd_e K~rg~~ış hala Hititler'in
yanındadır.
Şuppıluliyama, onceki bolumlerde sözü edilen lni-Teşup'un
oğlu Talmi-Teşup ile bir antlaşma yapmıştı. Bu kralın adına
Ugarit belgelerinde de rastlanmaktadır. Ugarit'te onunla
çağd_aş olan kralın adı Ammurapi'dir. Bu Ugarit kralına,
Ala~ıy? ( := Kıbrıs) kralının gönderdiği mektup, Kuzey
Surıye deki durumu aydınlatmakta ve ondan silahlanmasını,
asker ve arabalarını savaşa hazır tutmasını istemektedir.
Halbuki, Ugarit'i.? yakl~şan düşmana yapacak bir şeyi
yoktur; Ammurapı, Ugarıt kralına şöyle yanıt yazar- Babam
bilmiyor mu ki, benim btlttln askerlerim Hatti ülkesinde
tıslenıniştir ve bllttln ge~eriın Luklı:a ( = Lykia Bölgesi,
güneyb~b An~d_olu hyılanlJfilesindedir. Bundan anlaşıldı
ğına gore, Hıtıt kralı~ ısteğiyle Ugarit donanması ve
ordusu,
yaklaşan düşmana karşı, Anadolu'nun batı ve
güneybatısına gitmiştir. Değil Kıbrıs'a yardım etmek kendini
savunacak gücü bile yoktur. Şuppiluliyama'nın bir belgesin
den, zaten gelen düşmanların Kıbrıs'ı ele geçirdilcleri belli
Şuppiluliyama. Ve benimle Alaşiya gemileri ( = Kıbns'ı alan
::,o/ üst: 3. Arnuwancta·ya ait bır
mühür baskısı. Alt: Kral 2.
Şuppiluliuma'ya ait Bogaıköy'de
bulunan hiyeroglifli Nişantaş
yazıtı. Sag üst ve alt: 2.
Şuppiluliuma (ŞuppiluJiyamaJya
ait iki mühür baskısı.
Kizzuwatna, Kargamış, Arzawa, Afaşiya ... Yine Ramses'e
dilşmanlarm) denizin ortasında üç kez savaşa tutuştular.
Gemileri yakalayıp, denizin ortasında ateşe ~ererek, onları
yok ettim. Fakat, ben kıyıya dönünce, Alaşıya düşmanları
sürüler halinde benimle savaşa geldiler ve ben onları
yendim ... Donanması yakılan ?üşmanın Anad?~u kıyılarına
nasıl gelebildiği anlaşılmaz bır olaydır ve Hıtıt kralı pek
doğruyu yansıtmamaktadır. Böylec~, aynı met~ kırı~ o!an
baş bölümlerinin yorumu.na göre (ki bu pek kesın değıl~r),
babası zamanında ele geçirilen ve haraca bağlanan Alaşıva,
denizden gelen düşmanın eline geçmiştir. Artık düşmanın
Ugarit kıyılarına varabilmesflçin
önünde engel kalmamıştır.
Ugarit'te yapılan kazılarda, tabletlerin pişirilerek sertleşti
rildiği tablet
fırını
içinde
yaklaşık 100 kadar tablet
bulunmuştur. Arkeologların bulgularına gö_re, bu tabletler
fırından alınmaya fırsat bulunmad.a~,. UgarıJ .sarayı rık_ı~a
uğramıştır. Tabletlerin çoğu Ugarıt ın kendi ,ıç yönetimı ıle
ilgili konuları içermektedir. ı:al~ız iç~erin~e~ 2_ t_anesi, Hitit
Devleti'nin sonu ile ilgili bılgı verır. Bırıncısı, adı tam
okunamayan bir kişiden Ugarit k_ralına g~len ve açlık
tehlikesine karşı yiyecek yardımı ısteyen_ bır . m~kt~ptur.
İkincisi
ise,
Hitit
kralı
tarafından gonderılmıştır ve
Ammurapi'nin 2 yıldır geciken _ziyareti _dolay.ısıyla_ ı_najestenin
yakınması iletilmekte, ayrıca yıyecek gonderılmesı ıstenmekte•
tedir. Bu mektubun yazılışı ile, Ugarit'in düşman istilasına
uğraması arasında ne kadar zaman geçmiştir bilmiyoruz
ama, Hitit kralının son belgesi bu olmalıdır. Bundan sonra,
Hattuşa ve Ugarit arşivlerinin ikisi de susar; neler olup bittiği
sadece
Mısır firavunu
3.
Ramses'in
şu
öğrenilebilir: .. birdenbire devletler yıkılıp dağıldılar. Hiçbir
sözlerinden
ülke onların silahl~
karşısında dayanamadı: Hatti,
göre, bir tek o, denizden ve öküz arabalarıyla karadan gelen
bu sürülere karşı güçlükle direnebilmişti.
Anadolu'nun çeşitli yerlerinde yapılan kazılar, bu dönemde,
Hattuşa'da içinde olmak üzere, pek çok kentin yangınlarla
yıkıntı
haline geldiğini göstermektedir. tık gelen düşman
dalgaları sonucunda Hitit İmparatorluğu hemen çökmüş
müdür, yoksa bir süre daha başka başkentlere çekilerek
tutunmaya çalışmış mıdır? Bunu bilemiyoruz. Şuppiluliyama,
devletinin çöküşünü görebilmiş midir? Bunu da yanıtlayamı
yoruz.
Ancak bildiğiıniz, Ön Asya'nın görkemli bir
İmparatorluğu olan Hatti'nin artık devlet olarak yaşamadığı
dır.
Devletlerin yıkılması ile uluslar hemen kaybolmaz. Hititler ile
akraba olan Luwiler de, yeni gelenlerin baskısı sonunda
Kuzey Suriye'ye çekilınişler, orada Saıni ırktan olan Araıniler
ile kaynaşmışlar ve 1ö 1200 yıllarından sonra da küçüle yerel
devletler halinde yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Kendilerini
kültürel bağlarla Hitit İmparatorluğu'na bağlı saydıkları,
kullanmış oldukları hiyeroglif yazısından ve krallarına
koydukları eski Hitit adlarından bellidir. İşte Geç Hitit
Devletleri dönemini başlatanlar ve Tevrat'ta Het oğulları
olarak anılanlar bunlardır.

Kaynak

Anadolu Tarihi Ansiklopedisi

Doç. Dr. Ali M. Dinç ol

HİTİTLER ÖNCESİNDE ANADOLU 1

Wed, 13 Mar 2024 04:36:11 +0100

HİTİTLER ÖNCESİNDE ANADOLU 1

1. AVCILIK VE TOPLAYICILIKTAN İLK ÜRETİME GEÇİŞ
İlk insan topluluklarının yaşam düzenleri,
avlanma
yenilebilir bitkilerin derlenmesine
dayanıyordu. Bunların
barındıkları yerler de, mağaralar ve doğal etkilerden az da
olsa korunmuş olan kaya sığınaklarıydı. Bu bakımdan,
insanlar daha bereketli avlanma alanları buldukları zaman,
oralara
kolayca göç edebiliyor, yer değiştirebiliyorlardı;
belirli bir mekan veya konutla yaşam alanları sınırlandırılmış
değildi. Bu insanların bıraktıkları maddi kültür belgeleri,
yani onlardan günümüze kadar gelebilmiş kalıntılar,
·genellikle, çakmak taşlarının yontulmasıyla biçimlendirilmiş
baltalar, kesiciler, deliciler ve kazıyıcılar gibi aletler
olduğundan, yarattıkları kültüre Eski Taş Devri demek olan
Paleolitilc çağ adı verilmektedir. Diğer yandan, yaşam
biçimlerinin henüz besin üretimi aşamasına erişmediğine
balolarak, bu kültür evresine Toplayıcılık ve Avcılık Dönemi
adı da verilmektedir. Besinlerini üret memelerine karşılık, bu
insanların yaratıcı güçten yoksun oldukları söylenemez.
Yaptıkları taş aletlerin yukarıda saydığımız işlevlere uygun
biçimlerde işlenmesi, Afrika'da, İspanya'da, Fransa'da ve
yeni yapılan araştırmalarn göre de, Anadolu'daki mağara
larda (Antalya'da Beldibi. Adıyaman'da Palanlı Mağaraları)
görülen boyalı resimler, insan düşüncesinin daha bu devirde
olgun bir düzeye eriştiğini kanıtlamaktadır.
Anadolu'da bu çağ, özellikle, Antalya yakınındaki Karain
mağarası ile yine aynı yöredeki Beldibi, Belbaşı, Öküzini,
Kumbucağı mağaraları ve Alanya'daki Kadıini, Isparta'daki
Kapalıin ve Hatay - Samandağ'daki Mağaracık mağaraların
da yapılan anı9tırmalarla aydınlanmıştır.
Orta Taş D!!vr: anlamındaki Mezolitik çağda da insanların
yine taş aletler
kullandıkları, ancak besin üretimine
geçmemekle beraber toplayıcılık ve avcılıkta daha yoğun
olarak faaliyet gösterdikleri anlaşılmaktadır. Bu çağın da
Anadolu'daki varlığı, yine Antalya dolaylarındaki mağara
larda bulunmuş olan belgelerden anlaşılmaktadır.
Anadolu'nun çok değişik yörelerinde bulunmuş olan taş
aletler Paleolitik çağ insanlarının burada yaşamış oldukları
nın kanıtlarıdır.
Yaşam biçimindeki en köklü değişme kuşkusuz insanların
besin üretimine geçmeleri ile meydana gelmiştir. Yabani tahıl
türlerinden elde edilen tohumların ekilmesiyle başlayan ve
giderek gelişen tarıma paralel olarak bazı hayvanların
evcilleştirilmesi sonucunda insanlar, besinlerini ürettikleri
topraklara
bağlanmaya mecbur kalmışlar ve böylece
göçebelik devri sona ermiştir. Tarım toprakları daha çok
ovalarda bulunduğundan, mağara veya kaya sığınaklarında
yaşayıp, uzak tarlalarda
çalışmanın zorluğu hemen anlaşıl
mış, bu ihtiyaç konut yapımı gereğini ortaya çıkarmıştır.
Gerek besinlerin üretilmesi, gerek ilk yerleşik köy-toplumları
nın oluşması, insanlık tarihinde yeni bir çağın başlangıcıdır.
Yeni Taş Devri anlamına gelen Neolitik çağ, bu yüzden bir
devrim olarak nitelenmektedir.
Ön Asya'nın çeşitli yerlerinde, Ürdün'de, İran'da, Irak'da
yapılan kazılarda yerleşik düzende yaşayan tarım toplulukla
rının varlığı meydana çıkarılmıştır. 20 yıl kadar önce, 1961
yılında Konya'nın 50 km. kadar güneydoğusunda, 600 m.
uzunluğunda, 350 m. genişliğinde ve bugünkü ova düzeyinden
17 m. yükseklikteki Çatalhöyük'te bilinen en büyük Neolitik
yerleşmenin kazısına başlandı. Çatalhöyük'ün kazı~ı henüz
bitmemiştir. Şimdiye kadar saptanan
14 yerl_eşım katı,
Radyokarbon ya da Karbon Ondört (C 14) metodu ıle yapılan
tarihlemeye göre tö 6250-5400 yılları arasına ko~m~~ta
dır. Son zamanlarda
eskiye oranla daha da gelıştırılen
DendroJcronoloji, yani ağaç halkaları yardımıyla tarihle~e
metoduna dayanarak,
bu tarihler bin yıl daha gerıye 1ö 7100-6300 yılları arasına
kaydırılmış ve Çatalhöyük'ün
yerleşime sahne olduğu ileri sürülmüştür. Saptanan yerleşım
katlarının kesin tarihlerini belirlemek güçtür ,ancak bunların
yaklaşık elUşer yıl sürdükleri kabul edilmektedir. Hemen
hemen her kat, evlerin yeniden yapılmasını gerektiren bir
yangınla tahrip olmuştur. Böylece, Çatalhöyük insanları 900
yıl aynı yerde yaşamışlar ve kültürlerini sürdürmüşlerdir.
Radyokarbon metodu, özellikle tarihöncesi arkeolojisine atom
fiziği araştırmaları sonucunda kazandırılan ve buluntuların
tıadece uıri.ıirlerine oranla ve eskilik ya da yeniliklerinin
belirlenebildiği göreli ya da eski deyimiyle nisbi kronoloji
yerine, bunların günümüzden ne kadar eski olduklarını
gösteren kesin veya absolut kronolojiyi getiren bir tarihleme
metodudur. Bu metodun esasını, tüm organik maddelerde
bulunan radyoaktif karbonun (C 14), bunların can1ılı.klarını
yitirmelerinden sonra, belirli bir tempoda azaldığının
gözlenmiş olması oluşturmaktadır. Ölmüş organizmalardaki
radyoaktif karbon miktarının 5730 yılda yarı yarıya azaldığı
bilindiği için, kazılarda ortaya çıkan organik kalıntılardaki C
14 miktarlarının belirlenmesiyle bunların yaşı saptanabil
mektedir. Ağaç halkalarıyla tarihleme metodu Dendrokronoloji, çeşitli
devirlere ait ağaçlardan alınan kesitlerde görülen yaş
halkalarının çaloştırılması ile gittikçe eskiye doğru giden bir
halkalar çizelgesi yapılması ilkesine dayanır. Örneğin, 1960
yılında kesilen bir ağaçta 200 yaş halkası bulduğumuzu
varsayalım. Bu bize, ağacın 1760 yılında büyümeye
başladığını gösterir. Halkaların kalınlık ve incelikleri ise, bu
200 yıllık sürede meydana gelen iklim değişikliklerini belirtir.
Bu ağacın kesitindeki halkaları bir şerit halinde kağıda
aktardıktan sonra, oldukça eski bir yapıdan, örneğin, bir
camideki hatıllardan bir örnek aldığımızı düşünelim. 100
halkalık bu örneğin yaş halkalarını da bir şeride işleyelim, iki
şeridi alt alta koyup, her ikisinde tümüyle aynı olan, yani
çakışan bir losım bulunana kadar karşılaştıralım. Eğer bir
çaloşma noktası varsa ve bu, cami ha !ılının dış halkaları ile
ıg50 yılında kesilmiş ağacın iç halkaları arasında 50
halkalık, yani 50 yıllık bir kesimde ise, cami hatılında
kullanılan ağacın 1810 yılında kesilmiş olduğu ortaya çıkar.
100 halkalık olduğu için bu ağacın 1710 yılında büyümeye
başladığı da bulunmuş olur. Her bölge için bu yaş halkaları
şeritleri hazırlanır ve hep daha eskiye giden, çakışan
örnekler toplanabilirse, Dendrokronoloji, Radyokarbon meto
dundan daha kesin bir kronoloji verebilir.
Çatalhöyük'deki bu Neolitik merkezin konumu da çok ilgi
çekicidir. Toros Dağları'ndan Konya Ovası'na akan Çarşam
ba Çayı Çatalhöyüğü iki kısma ayırmaktadır. Konya Ovası
yaklaşık İÖ 16.000 yıllarına kadar bir çanak gölüydü. Bu
bakımdan, Çatalhöyük, eski göl alanındaki hayvancılığa çok
uygun otlaklar ile sulak ve verimli alüvyal tarım arazisinin
birleştiği bir kesimdedir. Otlaklar ve bataklıklar Neolitik
çağda doğu ve batıya, tuzlu batak arazi ise kuzeye doğru
uza_n~aktaydı. Buralarda, aralarında aslanın da bulunduğu
9eşıtli yaban har.vanları yaşıyordu. Daha güneyde ve batıda
ıse,_ ormanlık bolge başlamaktaydı. Burada ise leoparlar,
geyıkler ve ayılar vardı. Daha önemlisi orman konut yapımına
gerekli "ahşap"1ı sağlıyor9u_._ Bu~ün, ormanlar bölgeden
kaybolmuştur. Ovanın buyuk bır kısmında ise tarım
yapılmaktadır.
Çat~lhöyük• tü~üyle ka.:.ılmadığı halde, ortaya çıkarılan
kesım qu ~e_olitı~ ~erk~zdeki yerleşim ve yaşam hakkında
ayrın_tı~ _b~lgı edırulmesıne yeterli olmaktadır. Çatalhöyük
evlerı bıtışık olarak yapılmış ve dışa dönük yüzlerine pencere
veya kapı .. a~~lma~ıştır. Bu yüzden, yerleşim alanı aynı
za~anda _tuı:n1;1yle bır savunma sistemi durumundaydı. Evler
daıma bırbırınden daha yüksek yapılıyor komş

ça ısın ~n uza ı an ır mer ıven aracılığı ile eve düz dama
evın
açılan bır kapı ya da kapaktan giriliyordu. Pencereler çatının
hem?n ~-!tında bul~~~y~~d~: BU.tün bu düzenlemeler tüm
kentın onceden duşunulmuş bir plana göre yap ld ğ
gos erme e ır. apı ma zemesi, alüvyon ovasının
sun~uğu kerpi~tir. Evlerin dlş yüzbri
ç~°uıur~
sıvanmıştır; ıçte ağaç dıkmeler ve bunların üzerı·nd
a ı ar, uzerı opra a aplı düz çatıları destekle
D!key ağaçlar, genellikle ince olan duvarlara çatıyı ~:şı~~d~
boylece yardımcı oluyordu. Ancak, bu Neolitik merkezin
daha geç katlarında ağaç dikmelerin yerini b lirli
aralıklarla konmuş olan, "paye" adını verdiğimiz dikd- ~
kesitli duvar çıkıntıları ya da başka bir deyimle or gen
sütunlar almaktaydı. yarım
İki ya da tek odalı Y_~pıl~rın i?l?ri genellikle aynıdır. 25 m2'yi
bulan tek odanın guneyınde gırış merdiveni ve ocak f e
bir deponun yer aldığı mutfak kısmı bulunmaktadır. Yuf~~ıda
değinilen ağaç dikmeler doğu taraftadır. Odanın duvarlarına
b!tiş!~ olarak ya~ılan_sekiler, oturma ve yatma için kullanılan
bır tur_ kez:evet gore~ı Y_?-J?.maktaydı.Ölüler de evlerin içine ve
bu sekılerın altına şomı:luyordu. Duvarlar boya ile panolara
ayrılıyor: b1;t1'.ların_ıçlerı kırmızı boya ile boyanıyordu.
Bu evle~ı~ ıçındekı eşyalar ,bize Neolitik devrin teknoloji ve
ekonomısı hakkında ayrıntılı bilgi vermektedir. Çanak-çömlek
en eski katta daha az kullanılmaktayken daha sonraları
yayg~1'.laşmıştır. ~uz:~da_ ~emen söylememiz gerekir ki,
Neolitık ça~da _besın uretımıne geçilmiş olmasına rağmen, ilk
başlarda pışmış toprak kaplar yapılması bilinmiyordu. Bu
nedenle, Neolitik çağın bir evresi Akeramik dediğimiz çanak
çömleksiz bir dönemdir ve Anadolu'da birkaç Neolitik
merkezde bu evre s~ptanabilmiştir. Çatalhöyük'de kapların
yapımında sadece kıl kullanılmıyordu; geniş kaplar çeşitli
büyüklüklerde kaseler ve kapaklı kutular tahtadan ya,pılmak
taydı. Tahıl samanından veya bataklık sazlarından yer
hasırları örüldüğü gibi kapaklı sepetler rı,, üretiliyordu.
Kemiklerden ise, bız, iğne, kaşık ya da çeşıtli aletlere sap
yapmakta yararlanılıyordu. Aletler ve silahlar, genellikle,
kalın şişe camını andıran "obsidyen" adını verdiğimiz siyah
renkli volkanik camdan ve çakmaktaşından yapılıyordu.
Obsidyenin çok geniş bir kullanımı olmasına karşılık,
çakmaktaşı sadece, tören hançerleri gibi, özel aletlerin
yapımında hammadde olarak işe yarıyordu. Ok ve mızrak
uçları, her çeşit bıçak ve orakların maddesi ise obsidyen
idi.
Bundan, dünyada bildiğimiz ilk aynalar da yapılmıştı. Bt
aynalar yalnız süslenme amacıyla değil.fakat herhalde büyiı
ve tapınma için de kullanılıyordu. Çatalhöyük en eski dokuma
ürünlerinin de bulunduğu yerdir. Kömürleşmiş kumaş
kalıntılarından, bunların, bitki liflerinden ya da yün ve
hayvan kılı karışımından dokunmuş olduğu anlaşılmıştır.
Diğer yandan, hayvan postları, kürk ve derilerden de giysi
olarak yararlanılmıştır. Kadın giysileri omuzda iğne ile
tutturuluyor, erkek giysilerinde ise kemer veya kemik
iğnelerle kumaşların kaymaması sağlanıyordu. Süs eşyası
olarak boncuklar kullanılmıştı. Törenlerde ise, leopar derisi
giyildiği duvar fresklerinde görülmektedir.
Maden işçiliğinin ilk örnekleri de Çatalhöyük'de ortaya
çıkarılmıştır. Kurşun ve bakırdan yapılmış bazı boncuk ve
iğne gibi küçük eşyalar metalurjinin ilk örnekleridir. Diğer
yandan Çatalhöyük'deki aşağıda sözünü edeceğimiz duvar
resimlerini yapmak için kullanılan boyaların üretilmesinde de
çeşitli minerallerin gerekli olduğu düşünülürse.Neolitik çağda
dahi insanların bazı madenleri işleyebilme düzeyine
eriştiklerini söylemek mümkündür. Yalnız Çatalhöyük'de
değil, Diyarbakır'ın Ergani ilçesinin 7 km. güneybatısında
bulunan Çayönü Tepesi'nde de bakır ve malahit'den
dövülerek yapılmış bız parçaları, telden dövülmüş iğneler,
boncuklar ve ufak kürecikler Neolitik çağda başka yerlerde
de insanların maden kullanmaya geçmiş olduklarını
kanıtlamaktadır. Ancak, bu maden kullanımı yaygın değildir
ve çok ilkel olduğu anlaşılan yöntemlerle (ısıtma ve dövme)
yapılmaktadır. .
Çatalhöyüğün, Anadolu'dan hatta komşu ülkelerden soyutlan
mış bir kültür olmadığı, Neolitik çağda dahi gelişkin bir
ticaret yaşamının var olduğu, bulunan çeşitli eşyadan
anlaşılmaktadır. örneğin, Akdeniz kökenli bazı deniz hayvanı
kabukları, Ergani madeninden gelen bakır, Toroslar'dan ·
çıkarılan kurşun, Suriye'den getirilen tablasal çakmak taşı,
iç Anadolu'da bulunan türkuvaz benzeri apatit taşı, uzak ve
yakın çeşitli merkezler arasında gelişkin bir ticaret ağının
kurulmuş olduğunu vurgulamaktadır.
Evlerden bazıları, tapınak olarak düzenlenmiştir. Bunlar,
plan ve iç bölümleme bakımından diğer evlerden farklı
değildir. Buralarda rahip ya da rahibeler aileleri ile birlikte
oturmaktaydılar. Ancak, farklı olan şey, duvarlardaki
resimler ve dinsel içerikli kabartmalar ile heykelcikler ve
sekilerin altında bulunan, daha zengin gömü a·rmağanları
konulmuş mezarlardır. Heykelciklerde çoğunlukla kadınlar
tasvir edilmiştir, erkek tasvirleri azdır. Bunlarda her yaş
gurubu temsil edilmektedir. Figürinler arasında genç kızlar
ve erkeklerle yaşlı kadınla_r ve eriskin erkekler. insanlarla

hayvanların bir arada tasvirlerine de rastlanmaktadır.
Doğuran veya doğurganlığı vurgulanmış, iki yanına konmuş
leoparların başlarına yaslanmış bir tanrıça ile çift başlı bir
kadın figürini dikkati çeken örneklerdendir. Kabartmalar iki
tiptedir. Yüksek kabartmalar ve tam plastik olarak işlenmiş
hayvan başları. Kabartmalarda genel olarak, kollarını ve
bacaklarını iki yana açmış, veya sadece kollarını dans eder
durumda açmış olarak gösterilen kadınlar tasvir edilmiştir.
Kabartmalarda erkek figürlerine rastlanmamakla birlikte,
bunların yerini yine plastik olarak işlenmiş boğa başlarının
tuttuğuna inanılmaktadır. Bu boğa başlarının boynuzları
gerçek hayvan boynuzları ile yapılmıştır. Tüm ?!ara~ tasvir
edilen tek hayvan leopardır. Duvar resımlerı konu
bakımından büyük bir değişkenlik göstermektedir. Bazıları
sadece tek renkli kırmızı panolardan ibaretken, diğerleri
geometrik tekstil motifleri ile bezenmiştir. Ayrıca, ev biçimli
bezemeler dikkati çekmektedir. Diğer yandan bazı duvar
resimleri konuludur. Bir tanesinde bir kentin arkasında
bulunan bir yanardağın indifa etmesi tasvir edilmiştir.
Birkaçı ise, ölümle ilgili sahneleri içermektedir. Böylelerinde,
başsız cesetleri gagalayan abartılmış büyüklükteki akbaba
lar; bir akbabayı elindeki sapan taşıyla, parçalamaya
çalıştığı cesetten uzaklaştırmaya uğraşan bir insan veya
kanlı insan başlarını taşıyan bir adam gibi, dehşet verici
konular canlandırılmıştır. Bir resimde, saz ve hasırlardan
yapılmış bir yapının altında insan başları ve insan bedenine
ait parçalar tasvir edilmiştir. Birkaç duvar resmi ise
hayvanların tuzağa düşürülerek yakalanmasını konu almıştır.
İlgi çekici olan taraf bu hayvanların yakalanmaya çalışılması
fakat ·avlanmamasıdır. Tasvir edilen hayvanlar boğalar,
yaban geyikleri, yaban domuzları, aslanlar ve ayılardır.
Duvar resimleri beyaz badanalanmış ve perdahlanarak
parlatılmış bir zemin üzerine yağ ile karıştırılarak elde edilen
ve genellikle maden kökenli olan, kırmızı, sarı ve siyah renkli
doğal boyalarla yapılmıştır. Resimler, üzerlerine tekrar
badana çekilmek suretiyle yenileniyor, bazı sahneler aynen
tekrarlandığı gibi, bazıları da konu değişikliğine uğruyordu.
Bazı duvar resimlerinin yüz kez yapılıp bozulduğu
üzerlerindeki ince boya tabakalarından anlaşılmaktadır.
Kabartmalar ise saman topakları, tahta veya çamur üzerine
ince kil ile yapılmıştır.
Çatalhöyük insanları bilinmeyen bir nedenle, hafire göre 1 Ö
6300, genellikle kabul edilen tarihlemeye göre ise 1 Ö
5700-5600 yıllarında Çarşamba Çayı'nın diğer kıyısındaki Batı
Çatalhöyük'e geçmişlerdir. Hemen hemen aynı tarihlerde,
Çatalhöyük'den yaklaşık 300 km. batıda Burdur'un 26 km.
güney~atısında bulunan Hacılar Höyüğü'nde saptanan Geç
Neolilık evrede de bir tahribat görülmektedir. Bu devreden
sonra 'Anadolu tarihöncesinde yeni bir dönem, kelime anlamı
Bakır-taş olan Kalkolitik çağ başlamaktadır.
~nadolu'd~k( Neolitik 1;1erkezler, sadece bu adı geçenlerden
ıbaz:et d~ğ_ıld_~r ... Tarsus ta, Mersin'de, Hatay Amuk Ovası'n
dakı çeşıtlı hoyuklerde, Göller Bölgesi'nde (Erbaba, Suberde)
ve İç Anadolu'da (Aşıklı Höyük, Can Hasan) bu çağa ait
yerleşmeler bulunmaktadır.
2. NEOLİTİK'DEN KALKOLİTİK ÇAĞA GEÇİŞ
1957-60 y_ılla_rı _arasında kazılan Hacılar'da başlıca 3 kültür
saptanabılmıştır: Bunlardan en yenisi Erken Kalkolitik devre
ait ikincisi Geç Neolitik, en eskisi ise Akeraınilc Neolitik kültüre aittir.
Hacılar'ın G~ç N~oli~k yerleşmesiyle Çatalhöyük Neolitik'i
arasınd~ mımarı yonden göze batan başlıca ayrılık
Hacılar da evlere_ kapıdan değil, doğrudan doğruya bir
avluya açılan genış kapılardan girilmesidir. Evler arasında
bulunan dar sokaklar da, kent dokusu içinde ilk defa burada görülmeye başlar.
Avcılığın, tarımın öncelik kazanması sonucu etkinliğini
kaybetmesiyle Kalkolitik toplum yaşamında bazı değişimler
ortaya çıkmıştır. Örneğin, Erken Neolitik sonlarında
azalınaya başlayan avlanma ile ilgili büyük duvar resimleri
y:3pılm~z olmuş, erkek tasvirleri azalarak, bereketlilik
sımgesı olan kadın figürleri artmış ve yaygınlaşmıştır.
Çatalhöyük'deki t~pınaklar da Hacılar'da artık yokt11r.
Çakmaktaşı aletlerin yapımı herhalde gittikçe daha çok
kullanılan bakır karşısında gerilemiştir.
Hacılar'da ölüler evlerin içine değil de yerleşme dışındakı
mezarlıklara gömülmeye başlamıştır.
Dini tasvirler figürleri eski geleneklere
çok azalmakla beraber leoparlarla birlikte gösterilen
tanrıça heykelcikleri sanat
eserleri repertuarında önemli bir yer tutmaktadır. Bunlarda
kullanılan malzeme içinde kil, taşa göre ağırlık kazanmıştır.
Resim sanatı da, duvarlara değil, boya bezekli pişmiştoprak
kaplara çoğu kez geometrik motifler biçimin_d~ uygulan~~k
tadır. Hacılar Erken Kalkolitik çağı keramığı, gerek bıçım
gerek bezeme yönünden aşılamaz bir düzeye ulaşmış!_ır:.'
Erken Kalkolitik çağın sonlarına doğru Hacılar buy~k bıı:
yıkıma uğramış, yeni gelenler burada bir savunma sıstemı
yapmışlar. fakat bu yerleşme de düşman saldırısı sonunda
tümüyle ortadan kalkarak höyük terk~ edilmiştir. Anc~k:
Mersin ve yine Konya bölgesindeki Can . l_-lasan gıbı
yerleşmelerde bir Orta Kalkolitik çağ [yakl_aşık IÖ 47~0-4?00)
gelişmesini sürdürmüştür. Çok renklı bezemeli,
ınce
keramiğin ortaya çıkışı bu çağın özelliğidir. Piş~ıiştoprak
figürin ve heykelciklerin yapımında bu ~ağda ?ır azalma
olduğu da gözlenmektedir. Bunun nedenı, belkı ele lev~a
halinde dövülmüş bakırdan yapılma figürinlerin artık ter?ıh
edilmesidir. Balkanlar'da
bu tip figürinler ele geçmcsıne
rağmen Anadolu'da böyle eşyanın en çok çıktığı mezarlıklar
bu döneme ait- henüz bulunamadığı için bu Vfll'sayımın
doğruluğunu kesinlikle iddia etmek mümkün olamamaktadır.
Geç Kalkolitik çağı (lö 4000-3000) en iyi biçimde yansıtan
merkez Denizli-Çivril yakınındaki, Büyük Menderes'in
kaynağında bulunan Beycesultan'dır. Hiç kesintisiz bir
yerleşmeye sahne olan bu höyükte 40 tabaka saptanmıştır.
Bunlardan en eski 20 kat Geç Kalkolitik çağa tarihlenmelcte
dir.
Bu çağdaki y~rleşim merkezleri, lstanbul'da
göre sürmektedir: Erkek Fikirtepe'den,
Samsun'da İkiztepe'ye, Çanailale bölgesindeki Kumtepe'den
İç Anadolu'daki
Büyük Güllücek'e, Göller Bölgesi'ndelci
yine çocuklar ya da Kuruçay'dan,
Amuk Ovası'na ve Doğu Anadolu'ya kadar
yayılan, geniş bir dağılım gösterirler.
.
Beycesultan'a yerleşen insanların göçebe olmadıkları tarım
ve hıwvancılığı bildikleri, dokuma üretiminde usta oldukları
kurdukları ilk yerleşmed~ çıkan buluntulardan anlaşılmakta
dır. Buradakı başka bır belge de, erken devirlere ait
katlard~n. birinde çıkan bir madeni eşya topluluğudur. 13ir
çôml~k-ıçme -~o~muş b~ eşyalar, bir hançer parçası, bir
o~a~:ıki .?ı~, uç ığne, bırkaç parça dövülmüş bakır ile bir
·
gumuş yuzukten meydana gelen bir koleksiyon oluşturmakta
d~:1'
O_ zamanın değerli bir madeni olan bakırın, böyle
g~n~elik yaşamda kullanılabilen eşyaların yapımına harcana
bılmış olması, bu madenin eskiye oranla daha bol
bulunabildiğini kanıtlamaktadır.·
Bu çağın yapıl~rı. genellikle, içlerinde ocakları ve tahıl
depolama yer!erı bulunan, bazılarında seki veya platformlar
yapılmış dık?ortgen planlı, tek odalı, kerpiç evlerdir. Evlerin
bazılarına bınanın dar kenarında bulunan bir sundurmadan
geçilerek girildiği dikkati çekmektedir. Bu ev planı daha
s?_nraki çaŞ,larda ö~ellikle Batı Anadolu'da
ve Ege
dunyasında megaron olarak nitelenen yapılarda uygulan
mıştır. Evlerin döşemelerinin altında kaba çömlekler içine
konmuş çocuk iskeletleri bulunmasına karşılık erişkin
insanlara ait mezarlara rastlanmaması mezarlıl me dışında olması gerektiğimı işaret etmektedir. Dinsel
görüşler hakkında bilgi verecek fazla malzeme yoktur. özel
olarak yapılmış tapınaklar Geç Kalkolitik çağa ait yerleşme

katlarında bulunmamıştır. Ancak, çağın sonlarında, stilize
gövdeli, daire biçimli başlı, mermer bir idol tipi ortaya
çıkmaktadır.
Keramik, eski devrelerden çok farklıdır. Bu çağın ağır ve
kaba çanak-çömleği ile örneğin Hacılar'ın üstün bir beğeni
anlayışı ile bezenmiş boyalı keramiği arasındaki ayrılı~. her
iki çağın apayrı geleneklere sahip
olduğunu açıkça gostermektedir.

3. ESKİ TUNÇ ÇAĞI

Anadolu'da madenciliğin yaygınlaşması, ?ne?. de ?eğındığımız
gibi, daha çok eskilerden beri madenlerın, ozellıkl~ b1;1:kırı?,
az da olsa kullanılmasından kaynaklanan uzun bır surecın
sonucudur Gelişimini 'eski' 'orta', 'son' olarak üç döneme
böldüğümü
Tunç çağlarıdın ıooo yılı ~şkın bir sür~yi
kapsayan 'eski' döneminin ancak son evresınde tunç eşya ılk
kez gerçekten çoğalmıştır. Bakır eşya hep yeniden eritilerek
tekrar tekrar kullanıldığı için, arkeologlar. armağan olar~k
ınezarlara konmuş veya yangın gibi bir felake~le tahrıp
edilmiş bir yapıda bırakılmak zorunda kalınmış değılse, bakır
eşyaya çok sık rastlamazlar. Bu bakımdan, Eski Tunç çağının
ilk iki evresinde madenciliğin önem kazanmış olduğu, ele
geçen tunç eşyanın sayısının fazla oluşundan çok, taş
aletlerin ortadan kalkmış olmasından ve bu çağların parlak
perdahlı yüzleri, madeni kulpların benzeri kul?.ları, ~eski~
omurgaları, akıtacaklarındaki sert kıvrımlar ve uzer~erındekı
oluk ve yiv biçimindeki bezemeleriyle açıkça madem kapları
taklit eden çanak-çömleğinden anlaşılmaktadır.
Eski Tunç çağı, genellikle İÔ 3~2-~
Batıda Troia ve çevresinde, güneyde Elmalı yakınındaki
Semayük'te, Konya yakınındaki Karahöyük ve ay~. yöredeki
diğer höyüklerde, İç Anadolu'da
Karaoğlan, 'Etiyokuşu,
Ahlatlıbel, Polatlı, Bitik, Gordion, Koçuınbeli, Yazırhöyük,
Büyük Güllücek, Alişar, Alacahöyük, Kültepe, Hashüyük,
Acem Höyük'te, Doğu Anadolu'da Malatya dolaylarında,
Elazığ bölgesinde, Erzurum'daki Karaz, Pulur ve Güzelova'da
ve Kuzey Anadolu'da Samsun-Sinop dolaylarında görülmek
tedir. Fakat, metalurji alanındaki büyük gelişmeler, özellikle
iç Anadolu'nun kuzey kesiminde ortaya çıkarılan buluntular
yardımıyla kanıtlanmaktadır. Alacahöyük'deki mezarlarda
bulunmuş olan ve artık herkes tarafından tanınan güneş
kursları, dağ keçileri, boğalar ve sistruın adını verdiğimiz
çıngıraklar bu çağın eserleridir. Dikdörtgen biçimli, üstleri
ağaç veya taşlarla kapatılmış mezar odalarında gömü
armağanı olarak böyle değerli eşyanın çok sayıda bulunması,
bu mezarların yönetici sınıfa ait kişilerin gömüldüğü yerler
olduğunda kuşku bırakmamaktadır. O devirdeki yöneticilerin
zenginliği başka merkezlerdeki
mimari kalıntılarla da
doğrulanmaktadır. Mersin ve Troia'da bu çağa ait tahkimatlı
yapılar meydana çıkarılmıştır. Özellikle, ilk kazıların
üstünden bir yüzyıl geçmesine rağmen henüz gerçekten
Homeros'un Troia'sı olup olmadığı tartışılan, fakat artık hep
bu adla anılan Çanakkale bölgesindeki Hisarlık Höyüğü'nün
ikinci katında, yani Tı ıia II'de bulunan, etrafı kalın surlarla
çevrilmiş bir alanın ortasındaki dikdörtgen planlı, içlerine
dar taraflarındaki bir verandadan
geçilerek megaron adı ile arkeoloji literatürüne
girilen ve girmiş yapılar, ~~ll~rı 8:rasına
tarihlenir. Bu 1000 yıl içinde yeşermış bu tun kulturlerın ayn~
özellikleri parlaşması beklenemez. Bu çağın yerleş~elerı
güneydoğuda slahiye Bölgesi, Çukurova ve Amuk Ovasında,
yöneticilere
ait saray ya da saray kompleksi olarak
nitelenmektedir. Troia'nın 45 m. uzunlukta ve 13 ın. genişlikte
olan bu sarayına karşılık, halkın evleri, Mersin'de ya da
Lesbos Adası'nda Thermi'de yapılan kazıların gösterdiği gibi,

çok daha basit ve mütevazi ölçülerdedir.
Bu çağın dinsel yapıları Beycesultan'ın bu döneme
tarihlenen _katlarında gün ışığına çıkarılmıştır. Tapınak
olarak kullanılan mekanlarda genellikle bir tanrı ve bir
tanrıçadan oluşan bir kutsal çifti simgeleyen figürler ve
bunların önünde sunulacak kurbanlar için kaplar bulunmak
tadır. Ayrıca, kutsal mekanın dışında, herhalde tanrılara
sunulan kurban ekmeklerinin hazırlanması için ocaklar da
vardır. Tapınakların bazılarında -Çatalhöyük'deki
gibi
stilize boynuz çıkıntılar ile boğa başını simgeleyen sunaklar
dikkati çekmektedir. Eski Bronz çağı Anadolu kültürleri gerek
kendilerinden önceki, gerek sonraki çağlarla olduğu kadar
komşu coğrafi mekanlarla da bir bağıntı içindedir. Neolitik
Çatalhöyük'den tanınan kutsal hayvan boğa, Beycesultan
_sunaklarında ve Alacahöyük standartlarında sürdüğü gibi,
Hitit tanrılar topluluğunun başındaki fırtına tanrısının da
kutsal hayvanı olarak önemini korumuştur. Hatti ve sonra
Hitit dinsel inançlarının birçoğunun köklerinin Neolitik çağa
kadar gittiğini tahmin etmek güç değildir. Anadolu bu çağda
keramik biçimleri, ev türleri ve yapı teknikleri ile dinsel
semboller bakımından, bir yandan Ege dünyası ve Balkanlar
ile ilişkili görünürken, ettiğimiz
madencilik diğer yandan yukarıda sözünü
eserleri açısından Kafkasya ile
bağıntısını açıkça belli etmektedir. Kafkasya'nın Kuban
bölgesindeki Maikop'ta Kurgan adı verilen mezarlarda
bulunan madeni eşya ile İç Anadolu'nun kuzey kesimindeki
Alacahöyük ya da Horoztepe gibi merkezlerde gün ışığına
çıkarılan madeni eşyalar arasındaki benzerlik, metalurji
alanında gelişkin bir ustalık düzeyine ulaşmış bir toplumun
Kafkasya'dan Anadolu'ya yayılmış olmasıyla açıklanmak
istenmektedir.
Gerçekten de, bu eserlerin yaratıcıları
genellikle kabul edildiği gibi Anadolu'nun yerli halkıolan
Hattiler
midir, yoksa halk Hattili'dir de, bu mad_encilik
bilgisini getirenler Alaca mezarlarının sahipleri olan yönetici
sınıftan kişiler Hititler'in öncüleri ve onlarla aynı soydan olan
Hint-Avrupa kökenli insanlar mıdır? Yoksa, bütün benzerlik
ler Neolitik çağdan beri var olan bölgeler arası ticaret
nedeniyle oluşan bir kültürel etkileşmenin sonucu mudur?
Henüz bunların cevabını kesinlikle veremiyoruz, ama bilinen
bir
gerçek şudur ki, tarihöncesi Anadolusu, insanlığın
gelişiminde saptanabilen bütün aşamaları yaşamış şanslı bir
toprak parçasıdır.
Eski Bronz Çağından sonra Anadolu, önce Protohistorilc
sonradan Historilc çağlarına başlamış ve maddi kültür
belgelerinin yanında bundan sonra yazılı belgeler de yer
almıştır.

BİBUOGRAFY A

Hitit Öncesinde Anadolu
ALKIM, U.B., Anatolia I, Geneva, 1968.
BLEGEN, C. W., Troy and Trojans, London, 1963.
BLEGEN, C.W., Troy, CambridgeAncientHistory,
1964.
ESİN, U., ilk üretimcilige geçiş evresinde Anadolu ve Güney Dogu Avrupa,
II- Kültürler Sorunu, İstanbul, 1981.
LLOYD, S., Early Anatolia, Harmondsworth, 1956.
LLOYD, S., MELLAART, J., BeycesuJtan I., London, 1962.
LLOYD, S., Early Highland Peoples of Anatolia, London, 1967.
MELLAART, J . .Anatolia (c. 4000-2300 B.C.), Cambridge Ancient History,
1965.
MELLAART, J . .Anatolia before c. 4000 B.C. and Anatolia c. 2300-1750 B.C ..
Cambridge Ancient History, 1966 a.
MELLAART, J.,The Chalcolithic and Early Bronza Ages in the Near East and
Anatolia, Beirut, 1966 b.
MELLMRT. J.,Çatal Hüyük, a neolithic Town in Anatolia, London, 1967.
MELLAART, J . .Excavations at Hacılar, Edinburg, 1970
MELLAART, J. ,The Neolithic of the Near East, London, 1975.
MELLAART, J.,The Archaeologyof Ancient Turkey, London. 1978.

Kaynak

Anadolu Tarihi Ansiklopedisi

Doç. Dr. Ali M. Dinç ol

AD KAVMİ

Mon, 19 Feb 2024 14:59:02 +0100

AD KAVMİ
Hud aleyhisselamın peygamber olarak gönderildiği ve isyanları yüzünden rüzgarla helak edilen kavim. Bu kavim, Nuh aleyhisselamın oğullarından Sam'ın torunlarından Ad'ın neslidir. Yaşadıkları yer Ahkaf diyarı olup, Yemen'de Aden ile Umman arasındadır. Bu bölgeye Şihr de denilmiştir.

Nuh aleyhisselam zamanındaki tufandan sonra gemide bulunup kurtulanlar değişik bölgelerde yerleşip çoğaldılar. Ad kavmi de kendi arasında yirmi üç kabileden meydana gelen büyük bir Arap kavmi idi. Ad kavminin insanları, iri cüsseli, uzun boylu, kuvvetli, tuttuğunu koparan uzun ömürlü kimselerdi. Yaşadıkları bölgenin toprağı çok verimli, yağmuru boldu. Her taraf yemyeşil, bağlar, bahçeler, pınarlar, akarsular ile kaplı olan yerler "İrem Bağları" diye tanınmıştı.

Bu kavim büyük kayaları yontarak direk ve bu direkler üzerine çok gösterişli binalar yaptılar. Yaşadıkları bölgede her taraf akıl almaz süslere, göz kamaştıran güzelliklere sahipti.

Nuh aleyhisselam zamanındaki tufandan sekiz asır gibi bir zaman aradan geçmesi sebebiyle tufanı görüp, ibret alanlar ve bunları nesillere anlatanlar çoktan vefat etmişlerdi. Ad kavmi insanları sıhhatlerine, kuvvetlerine, zenginliklerine ve servetlerine bakarak her geçen gün kibirleniyor, büyükleniyor, taşkınlıklarını artırıyordu. Onların bu halleri Kur'an-ı kerimde mealen şöyle bildirilmektedir: "Yer yüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve bizden daha kuvvetli kim var (olabilir) ki dediler." (Fussilet suresi: 15)

Gün geçtikçe azan Ad kavmi, nihayet Samed, Samud, Sada ve Heba adlı putlara tapmaya başladılar. Bağ, bahçe, tarla, hayvan, mahsul ve nesillerinde şaşılacak bir bereket vardı. Dünya nimetleri bakımından ulaşılması arzu edilen her şeye kavuşmuş olmaları, tamamen azmalarına sebep oldu. Zulüm ve işkenceye başladılar. Etraflarındaki kabilelere, zayıf ve kimsesizlere ağır zulümler yapıyorlardı. Zavallı kimseleri yüksek binalardan atmaktan zevk alıyorlardı.

Ad kavmi, bu azgın haldeyken, Allahü teala onlara ebedi seadet yolunu göstermek için Hud aleyhisselamı peygamber olarak gönderdi. Elli seneden fazla bir zaman bu kavmi imana çağırdı. Bu azgın kavmi Hud aleyhisselam devamlı Müslüman olmaya davet ettiği halde iman etmeye yanaşmadılar. İman edenler de korkularından imanlarını açıklayamadılar. Bunun üzerine kendilerine ağır azab geleceğini ve helak edileceklerini söyledi. Yine inanmayıp alay ettiler.

Nihayet gelecek olan azabın işaretleri görülmeye başladı. Üç sene yağmur yağmadı. Pınarlar kuruyup ağaçlar sararıp soldu. Meşhur İrem Bağları yok oldu. Hayvanlar susuzluktan telef oldu. İnsanlar da bir yudum suya, bir lokma ekmeğe muhtaç duruma düştüler. Devamlı bunaltıcı ve kuru bir rüzgar esiyordu. Tozdan göz gözü görmüyordu. Hud aleyhisselam ise onları durmadan iman etmeye davet ediyordu. Fakat inatlarından vaz geçmiyorlardı. Kadınları da kısırlaşıp hiç çocuk doğmaz oldu. Şiddetli kuraklık dört sene devam etti. Bundan sonra kendilerini helak eden azab geldi. Bir gün yurtları üzerinde her tarafı kaplayan siyah bir bulut göründü. Yağmur geliyor zannettiler. Hud aleyhisselam durumu bildirip tekrar imana davet etti ise de kabul etmediler. Buluttan şiddetli bir rüzgar esmeye başladı. Korkunç bir uğultusu ve dayanılmaz bir soğuğu vardı. Rüzgar estikçe şiddetlendi. İnsanları tutundukları taş ve ağaçlarla birlikte göklere fırlatıyor, sonra da bırakıveriyordu. Havada adeta saman çöpleri gibi savruluyorlardı. Azgın Ad kavminin insanları param parça oldu. Yerleri yurtları yıkılıp harabe halini aldı. Sonra da fırtına onların ölülerini süpürüp denize attı. Bu rüzgar, Kur'an-ı kerimde rih-i akim, sarsar, azab-ı elim ve atiye olarak bildirilmektedir. Kur'an-ı kerimde mealen; "Hud (aleyhisselam) ve dinde ona tabi olanları rahmetimizle kurtardık. Bizim ayetlerimizi tekzib edip (yalanlayıp) mü'min olmayanların ise silsile ve köklerini kestik." buyruldu (A'raf suresi: 72). Hud aleyhisselam, iman edenlerle birlikte Mekke'ye gitti. Bunlara "Ad-ı uhra" (ikinci Ad) denilmiştir.

iNKALAR HAKKINDA BiLGiLER

Mon, 24 Apr 2023 03:59:35 +0200

iNKALAR HAKKINDA BiLGiLER

15. yüzyılda İnka halkı, Güney Amerika'nın batı kıyısı boyunca uzanan devasa bir imparatorluk yarattı. Bu imparatorluk 100 yıldan az sürdü ve 16. yüzyılda İspanyollar tarafından fethedildi.

İNKALAR KİMDİR?

"İnka" kelimesi yerel dilde kral anlamına gelir ve İnka, imparatorluğun en yüce hükümdarının resmi unvanıydı. İspanyollar da bu kelimeyi imparatorluğun sakinleri anlamında kullandılar ve modern tarihçiler de aynı şeyi yapıyor. İnka halkı aslen güney Peru'daki And Dağları'nda yaşayan küçük bir kabileydi. 12. yüzyılda Cuzco vadisine göç ettiler ve burada güçlü bir kale inşa ederek yavaş yavaş aynı adı taşıyan bir kasabaya dönüştüler. İnkalar savaşçı bir halktı ve sık sık komşularıyla savaştı, ancak 15. yüzyılın ortalarına kadar onları fethetmeye başlamadılar.

KURULAN BİR İMPARATORLUK

1437'de hükümdar Viracocha Inca, Cuzco çevresindeki toprakları fethetmeye başladı. Oğlu Pachacuti Inca Yupanqui, tüm zamanların en büyük fatihlerinden biri olarak kabul edilir. İnka İmparatorluğu'nu, imparatorluğun başkenti haline gelen Cuzco'nun kuzeyine ve güneyine yüzlerce kilometre kadar genişletti. Pachacuti'nin Topa Inca Yupanqui adlı oğlu, torunu Huayna Capac gibi fetihlere devam etti. Capac 1525'te öldüğünde, İnka İmparatorluğu kuzeyden güneye 4.000 kilometreden fazla uzanıyordu.

DAĞ ÇİFTÇİLERİ

İnkalar şiddetli savaşçılar olmalarının yanı sıra aynı zamanda uzman çiftçilerdi. Bir dizi basamaklı teras inşa ederek dik yamaçlarda mahsul yetiştirdiler. İnkalar, fethettikleri tüm topraklarda kendi çiftçilik yöntemlerini uygulamaya koydular. Başlıca gıda ürünleri mısır, fasulye ve patatesti ve ayrıca kumaş yapmak için pamuk yetiştirdiler. İnkaların çok az çiftlik hayvanı vardı. Lamaları yük taşımak, insan taşımak veya araba çekmek için kullandılar. Alpakalar ince yünleri için ve kobaylar eti için tutuldu.

İNCA TOPLULUĞU NE KADAR ORGANİZE OLDU?

İnka toplumu çok katı bir şekilde örgütlenmişti. En tepede, yaşamı boyunca bir tanrı olarak tapılan yüce İnka'nın kendisi vardı. Daha sonra, kıdemli subayları ve rahipleri sağlayan kabilenin önde gelen aileleri geldi. Sonra çiftçiler, askerler veya hükümet çalışanları olan kabilenin sıradan üyeleri vardı. En altta, genellikle köle olarak kullanılan, imparatorluğun fethedilen halkları vardı. İnsanlar yüce İnka'nın yanı sıra başka tanrılara da tapıyorlardı. En önemlisi, tüm canlıların yaratıcısı olan Viracocha idi. İnkalar genellikle tanrılara hayvanları ve bazen de insanları kurban ettiler.

İMPARATORLUK NASIL YÖNETİLDİ?

İnkalar, başkentleri Cuzco'yu imparatorluğun geri kalanına, en uzunu neredeyse imparatorluğun uzunluğu boyunca uzanan iyi inşa edilmiş yollardan oluşan bir ağla bağladılar. İnka yolları dardı çünkü tekerlekli araçları yoktu ama çok ustaca inşa edilmişlerdi. Halat köprüler, yolları derin geçitlerden taşıyordu ve her 20 kilometrede bir dinlenme evleri vardı. Hükümet mesajları, bayrak yarışında çalışan ve mesajları birinden diğerine ileten bir dizi koşucu tarafından taşındı. İnkalar yazı kullanmıyorlardı. Bunun yerine quipus olarak bilinen renkli kordonlar kullandılar. Gizli hükümet kodlarına göre iplere düğümler atıldı. Düğüm kalıpları, bir bölgede toplanan yiyecek miktarı veya gereken fazladan işçi sayısı gibi bilgileri taşıyordu.

TAŞ BAŞYAPESLER

İnka halkı mükemmel sanatçılardı ve güzelce dekore edilmiş çömlek kapları ve küçük heykeller yaptılar. Ayrıca yüce İnka ve önde gelen aileler için büyük miktarlarda altın takılar yaptılar. Ancak en çok inşaat becerileriyle ünlüdürler. İnka binaları genellikle taş bloklardan yapılmıştır. 1 tondan daha ağır olabilecek her bir taş, çimento veya harç kullanılmadan bir sonraki bloğa tam olarak oturacak şekilde dikkatlice şekillendirildi. İnkalar, yamaç terasları için binlerce taş duvar inşa etmek için aynı tekniği kullandılar. O zamandan beri birçok İnka binası yıkıldı, ancak bazıları kaldı. En muhteşem olanı, bir dağ zirvesine inşa edilmiş Machu Picchu'nun kalesidir.

İNKALARA NE OLDU?

Huayna Capac'ın 1525'te ölümünden sonra İnka imparatorluğu, iki oğlu Atahualpa ve Huáscar arasındaki iç savaşla parçalandı. 1532'de Atahualpa nihayet kardeşini yendi ve esir aldı, ancak imparatorluk çok zayıflamıştı. O yıl İspanyol maceracı Francisco Pizarro, yaklaşık 180 kişilik bir kuvvetle Peru kıyılarına çıktı. Pizarro, İspanya adına İnka İmparatorluğu'nu fethetmek için Avrupa'dan gönderilmişti. İnka savaşçıları düzensizdi ve iyi silahlanmış İspanyollara karşı koyamadılar. Pizarro doğruca Cuzco'ya yürüdü ve Atahualpa'yı esir aldı. Yakalanan kralı büyük miktarda altın karşılığında serbest bırakacağına söz verdi. Ancak bu, İnkaların tüm altınlarını tek bir yere teslim etmelerini sağlamak için bir numaraydı. 1533'te Pizarro, Atahualpa'yı boğdurdu ve İspanyollar hızla eski İnka İmparatorluğu'nun çoğunu ele geçirdi.

Kaynak : Encarta Ansiklopedisi

[attachment=95045]
[attachment=95041][attachment=95042]
[attachment=95043][attachment=95044]